Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ năm, 01/11/2007 17:42 (GMT+7)

“Cổng làng Hà Nội xưa và nay”

Là dân Việt, khi nghĩ về quê hương, nói đến quê hương, người ta thường liên tưởng ngay tới “cây đa - bến nước - mái đình”; và cũng không bao giờ lại không nhớ đến cái cổng làng đầy ấn tượng, nhất là mỗi khi rảo bước về thôn. Cổng làng là điểm nhấn, là dấu tích, là ranh giới khởi đầu của một cộng đồng cư trú, mà trong xã hội cổ truyền thường quần tụ theo quan hệ thân - thích. Vì thế, cổng làng là cái ngưỡng cửa để mỗi người trở về tổ ấm gia đình.

Là dân Việt xưa, ai cũng có một thời để yêu, thương và nhớ tới cổng làng. Đó là nơi hóng mát vào những ngày hè oi ả, khuất sau cổng làng là không gian ấm áp, tránh gió mùa đông. Đó cũng là nơi chơi chò trốn tìm của bầy trẻ nhỏ. Và hơn thế, ở mỗi miền quê, cổng làng luôn là Bến đợi đến nao lòng: đợi mẹ, đợi bà đi chợ; đợi cha đi xa lâu mới về nhà; đợi anh, đợi chị đi học trường huyện về; đợi khách quý từ xa tới; trai làng kia đợi gái làng này ê ấp ngóng trông, thấp thoáng sau trụ cổng làng. Là Bến đợinên cổng làng cũng là nơi hằng xao xuyến dừng chân để diễn ra những cuộc chia tay nhiều khi phải rướm lệ! Ai mà chẳng biết cái cổng làng thân thiết đến thế!

“ … Ngày nay dù ở nơi xa

Mỗi khi nhớ đến cây đa đầu làng

Thì bao nhiêu cảnh mơ màng

Hiện lên khi thoáng cổng làng trong tre”

(Bàng Bá Lân)

Trên đây là một khổ thơ nói về tình cảm của những kẻ xa quê; còn đối với người Hà Nội - dân của 36 phố phường xưa thì chắc hẳn là: “Ở giữa quê nhà, nhớ cố hương”, vì trong quá trình cận kề nghìn năm tuổi đô thị hoá, mở rộng Hà Thành, đa số các cổng làng ấm tình quê ấy, đã lần lượt đi vào dĩ vãng, đi cả vào quên lãng! Một số cổng làng còn nhưng cũng tiềm ẩn không ít răn đe sẽ bị xoá sổ vào một tương lai gần!

Di tích cổng làng Đồng Trì, xã Tứ Hiệp, huyện Thanh Trì.
Di tích cổng làng Đồng Trì, xã Tứ Hiệp, huyện Thanh Trì.
Trong bối cảnh ấy, Vũ Kiêm Ninh đã đón nhận được tình quê, những thuần phong mỹ tục của các làng Việt cổ truyền được tạc vào và được ánh lên từ kiến trúc cổng làng. Bằng công trình sưu tầm,nghiên cứu này, anh đã giúp bạn đọc, nhất là bạn đọc Hà Thành một thoáng nhìn vọng về quá khứ hình ảnh kiến trúc cổng làng Việt nói chung, kiến trúc cổng làng ở Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội xưa vànay nói riêng. Bằng cách này, anh đã làm thức dậy một tình yêu quê hương, đất nước, đã lấp vào một ô trống khi tư liệu ảnh về kiến trúc công cộng ở làng Việt cổ truyền. Tôi được biết với một cỗ xeđạp kiểu “hiện vật bảo tàng ngoài trời”, anh đã luồn lách qua nhiều ngõ ngách thuộc các quận, huyện Hà Nội đương đại để săn tìm những cổng làng còn ép mình bên những cây cột điện dây dợ lằng nhằnghay bên những toà nhà cao tầng lấn chiếm không gian…, khó khăn tìm một góc đứng để có thể đưa vào tác phẩm 109 cổng làng qua “ống kính nhà nghèo”, nhưng vẫn hiện lên những công trình kiến trúc cổkính với tư cách là cánh cửa đi vào một khuôn viên “Văn hoá làng xã” của cư dân Việt trên đồng bằng Bắc bộ xưa.

Thực ra, hiểu cho đúng, cổng làng là một công trình kiến trúc phòng vệ, nó là hiện thân của những làng xã khép kín theo kiểu “Đất lề - quê thói”, “Trâu ta ăn cỏ đồng ta”, “Ta về ta tắm ao tao - Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn!”… Do vậy cổng xóm không phải là cổng làng, nó không bao chứa nội dung của cổng làng. Là công trình kiến trúc phòng vệ thì phải có vọng gác, lầu quan sát như cửa Ô Quan Chưởng (phố Hàng Chiếu, Q. Hoàn Kiếm - tr 21); cổng làng Vĩnh Trung (xã Đại Áng, H. Thanh Trì - tr 236)… số cổng làng còn lưu lại yếu tố “lầu quan sát” chỉ chiếm khoảng 1/10 trong số 109 bức ảnh trong sách. Thế mới biết “Vật đổi sao dời”. Rất tiếc, có vài ba bức ảnh tác giả không chú ý để lấy hết chiều cao của cổng làng, vô hình trung đã cắt mất “lầu quan sát” - vị trí cảnh giới từ xa của công trình phòng ngự (tr 47, 50).

Mặt khác, cổng hay cửa là chỗ ra - vào, ắt có đóng, có mở thì phải có cánh cổng. Ở đầu thế kỷ XX, có không ít nơi, cổng làng vẫn còn cánh cổng và đóng, chốt về đêm, do lực lượng quần phòng canh giữ. Trải qua biến đổi của lịch sử, sự khép kín trong các làng xã được tháo cởi dần, an ninh làng xã cũng ngày càng được bảo đảm, nên 109 cổng làng ở đây đều không có cánh cửa. Tính chất “phòng vệ” của cổng làng đã hoàn toàn biến mất. Ngày nay, nó chỉ tồn tại với tư cách là vết tích của một cổng làng xưa. Cái còn “lầu quan sát” thì cũng chỉ là lầu hoang.

Cuốn sách giới thiệu về một loại hình kiến trúc công cộng trong xã hội cổ truyền, song tác giả lại ít quan tâm đến mặt kiến trúc với mối quan hệ hữu cơ vốn có của công trình. Điều này dẫn đến hệ quả đáng tiếc là anh đã đưa vào cuốn sách hàng chục cái “cổng chào” (các trang 75, 76, 79, 80, 83, 86, 89, 92, 93, 269…). Cổng chào chỉ là cái giá đỡ của biểu ngữ: lời chúc tụng hay biển báo, chỉ dẫn. Nó khác với cổng làng cả về hình thức và nội dung văn hoá lẫn giá trị sử dụng.

Bên cạnh hình ảnh về mỗi cổng làng, Vũ Kiêm Ninh đã thuyết phục độc giả bằng những ghi chép, mô tả một ít nét khái quát về lai lịch công trình. Anh chú ý nhiều hơn đến lịch sử, xã hội và văn hoá tâm linh của cộng đồng là chủ nhân của mỗi cổng làng. Vì thế, cuốn sách “Cổng làng Hà Nội xưa và nay” lại hé mở ra nhiều cách tiếp cận khác cho đồng nghiệp khi “trò chuyện” với cổng làng.

Trong cuộc săn tìm những cổng làng ở Hà Nội theo bán kính mới, tác giả đã chớp được và đưa vào cuốn sách hàng trăm dáng vẻ của một loại hình kiến trúc có cùng chức năng (đã biến đổi) như nhau, không ít những cổng làng bắt mắt hoặc được xây dựng ở cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX (tr 69, 100, 101, 128, 129…); hoặc mới mọc lên ngay ở đầu thế kỷ XXI trong trào lưu phục cổ còn đang tiếp diễn (tr 115, 120, 126, 151, 154, 173, 174…).

Vũ Kiêm Ninh đã thực hiện khá thành công một sưu tập ảnh công phu được bổ sung bằng những tư liệu điền dã phong phú cả về chiều sâu và bề rộng để nhận biết về một số làng Việt trên đất Hà Thành xưa và nay qua kiến trúc cổng làng.

Xem Thêm

Kỷ niệm 5 năm thành lập báo điện tử Tầm nhìn
Tại Lễ kỷ niệm thay mặt Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, ông Phan Tùng Mậu đã chúc mừng tập thể cán bộ, phóng viên báo điện tử Tầm Nhìn nhân dịp 5 năm thành lập, ghi nhận những thành quả mà...
Chiến thắng vĩ đại mùa Xuân 1975
Chiến dịch lịch sử  Lúc này, tập đoàn phòng ngự lớn của địch ở Sài Gòn - Gia Định tuy số lượng còn đông nhưng đã bị chia cắt, cô lập cao độ và sức chiến đấu đã giảm sút hẳn. 
Vẻ đẹp đặc hiệu của nhà trí thức
Vàng là đẹp, là quý giá. Nhưng không phải vàng nào cũng giá trị như nhau? Có vàng thật, có vàng giả, có cả mạ vàng như thật. Học thức và bằng cấp cũng vậy. Có học thật, có học giả, có bằng thật, có bằng giả như thật. Đại...
Mùa Xuân là Tết trồng cây
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã đề xướng, tổ chức, xây dựng Tết trồng cây trở thành một phong trào quần chúng rộng rãi, sôi nổi và bền vững. Tháng 11-1959, nhân đợt thi đua lấy thành tích mừng Đảng ta 30 tuổi, Chủ tịch Hồ Chí Minh...
Bác Hồ vui Tết đón Xuân trong lòng Tổ quốc
Tết Mậu Tý (1948) Tết mừng chiến thắng Thu Đông năm Đinh Hợi phá tan cuộc tấn công của giặc Pháp lên Việt Bắc và phấn khởi mừng thọ Bác Hồ 58 tuổi: Chính phủ họp nghe Bộ Quốc phòng báo cáo chiến thắng giặc Pháp tại An toàn khu.
Đại tướng Lê Trọng Tấn - Những ngày đầu cách mạng
Giữa năm 1942, tôi đến một cơ sở cách mạng ở làng Lương Yên. Đang nói chuyện thì một quân nhân trong bộ đồ nhà binh Pháp ở phía cổng đi vào. Tôi lánh sang buồng bên cạnh nói chuyện với các em đang học. Khi người ấy về, chủ...

Tin mới

Lâm Đồng: Hội thảo giải pháp quản lý lũ tổng hợp lưu vực sông Lũy
Sáng ngày 18/11, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Giải pháp quản lý lũ tổng hợp lưu vực sông Lũy, tỉnh Lâm Đồng”. Hội thảo có sự tham dự của đại diện các sở, ban, ngành, địa phương, các cơ quan chuyên môn, chuyên gia, nhà khoa học và các đơn vị có liên quan.
Hải Phòng: Liên hiệp hội làm việc với Viện Kinh tế phát triển và Quy hoạch
Sáng 17/11, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật (Liên hiệp Hội) thành phố đã làm việc với Đoàn công tác của Viện Kinh tế phát triển và Quy hoạch (IDEP), nhằm tăng cường mối quan hệ hợp tác trong hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, tư vấn, phản biện và giám định xã hội góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững trên địa bàn thành phố.
Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại lễ chuyển giao vai trò chủ nhà APEC 2027
Sáng 19/11, tại Thâm Quyến, trong khuôn khổ Hội nghị các Nhà Lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chính thức tiếp nhận vai trò chủ nhà Năm APEC 2027 từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình, đánh dấu thời khắc quan trọng, chính thức khởi động Năm APEC Việt Nam 2027.
49 năm của Voyager 1, một ngày của ánh sáng
Sau hoàng hôn ngày 17/11, NASA mời người dân khắp thế giới hướng đèn lên trời, nháy mã Morse “V-G-R” chào Voyager 1, vật thể nhân tạo đầu tiên đi tới khoảng cách một ngày ánh sáng. Con tàu thăm dò vừa chạm mốc một ngày ánh sáng lúc 5h 16 phút 7 giây sáng 18/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (EST).
Tăng cường năng lực, đổi mới cơ chế tài chính khoa học và công nghệ
Tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và quản trị rủi ro sẽ tạo động lực mạnh mẽ để cộng đồng khoa học và công nghệ cả nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, góp phần thiết thực vào sự nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.