Mệt... kinh niên
Hiện nay, nhiều chuyên gia đã thống nhất tên gọi là hội chứng mệt mỏi kinh niên(chronic fatigue syndrome - CFS).
Chẩn đoán CFS chỉ dựa vào lời kể của người bệnh. Khám lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng không cho kết quả rõ ràng.
Mệt mỏi là dấu hiệu chính. Người bệng thường có cảm giác như "mất sức", "hết pin", kéo dài từ vài giờ đến vài ngày. Điều cần lưu ý là mệt mỏi dữ dội xảy ra sau một gắng sức nhẹ không đáng kể. Tệ hơn nữa là luôn kèm theo các triệu chứng khác như viêm phế quản, viêm xoang, viêm dạ dày - ruột, viêm đại tràng mạn tính, viêm bàng quang, các bệnh ngoài da,... nên thường dẫn đến chẩn đoán và dùng thuốc sai lầm làm trầm trọng thêm CFS.
Vì có khá nhiều triệu chứng thuộc nhiều cơ quan khác nhau như vậy nên hiện nay các chuyên gia thường dựa vào tiêu chuẩn chẩn đoán của CDC/NIH (Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ):
* Mệt mỏi không giải thích được nguyên nhân, kéo dài và tái đi tái lại, có khởi phát rõ ràng, không phải là hậu quả của làm việc gắng sức, không giảm khi nghỉ ngơi, làm ảnh hưởng dến công việc, học tập.
* Kèm theo ít nhất là 4 triệu chứng sau đây (kéo dài hay tái diễn trong thời gian ít nhất là 6 tháng):
- Rối loạn tạm thời trí nhớ và sự tập trung.
- Đau họng.
- Hạch cổ hoặc hạch nách gây đau.
- Đau cơ.
- Đau nhiều khớp nhưng không sưng, không đỏ.
- Nhức đầu.
- Ngủ không yên giấc.
- Uể oải sau làm việc gắng sức kéo dài ít nhất là 24 giờ.
Ngoài ra, hiện nay còn 2 bảng tiêu chuẩn khác cũng đang được áp dụng là của Anh và Úc.
CFS đã từng được gọi bằng nhiều tên khác nhau nên có những giả thuyết khác nhau về nguyên nhân gây bệnh . Tuy nhiên, ở các nước phát triển, qua khảo sát những bệnh nhân có biểu hiện CFS, hiện nay các chuyên gia có khuynh hướng nghiêng nguyên nhân về nhiễm siêu vi và stress.
Nhiễm siêu vi
Ở các nước phát triển, CFS được gọi với cái tên hài hước là yuppieflu, vì người ta phát hiện hội chứng này hay xảy ra ở những người trẻ từ 24 - 45 tuổi. Có vài trận dịch lớn đã được ghi nhận như ở Los Angeles County Hospital (Mỹ) năm 1934, ở Iceland năm 1948, ở Anh năm 1955, ở bang Florida (Mỹ) năm 1985,...
Các tác nhân nhiễm trùng có liên quan đến CFS là Epstein-Barvirus, Cytomegalovirus, Enterovirus, Parvovirus, Human herpesvirus 6, Human spumavirus, Human retrovirus, Borna virus, Brucellaspp, Candida albicans.Sở dĩ người ta gán tội cho virus vì ban đầu CFS có biểu hiện của bệnh cúm và có tăng bạch cầu đơn nhân. Tuy nhiên, bản chất nhiễm trùng gây kích hoạt CFS như thế nào thì hiện nay chưa ai xác nhận được.
Stress
Đây là nguyên nhân dễ được chấp nhận nhất hiện nay, tuy rằng lứa tuổi thường gặp từ 24 - 45, không như lúc ban đầu người ta chỉ phát hiện ở những vị lãnh đạo có tuổi (nên có tên khác là " Hội chứng giám đốc") .
Có khá nhiều yếu tố có thể gây stress, từ việc học căng thẳng, công việc nhàm chán hoặc quá nhiều, quan hệ gia đình và xã hội, cho đến ánh sáng, tiếng động,... Một hiện tượng bệnh lý gần đây hay được nhắc đến nhiều là " Hội chứng sáng thứ hai", chỉ tình trạng mỏi mệt, căng thẳng mà không có nguyên nhân rõ rệt xảy ra vào ngày đầu tuần. Để minh chứng, Tạp chí y học của Anh, BritishMedical Journal, đã công bố một nghiên cứu kéo dài từ 1986 đến 1995, trong đó cho thấy số trường hợp tử vong do nhồi máu cơ tim ở người nam dưới 50 tuổi vào ngày thứ hai nhiều hơn những ngày khác trong tuần đến 19,2%. Điểm đáng lưu ý trong nghiên cứu này là người bệnh hoàn toàn không biết mình bị mắc bệnh mạch vành trước đó. Giả thuyết mới nhất về nguyên nhân của hiện tượng này là nhịp sinh học bị phá vỡ bởi người lao động không biết cách nghỉ ngơi vào ngày cuối tuần: hoặc chơi quá nhiều đến mệt nhoài, hoặc ngủ quá nhiều để bù cho những ngày trong tuần thiếu ngủ (!?), hoặc do ăn uống không đúng cách (thường là quá nhiều). Sau hai ngày nghỉ thoải mái và tự do, mọi chuyện phải trở lại với "nề nếp" vào sáng thứ hai, lúc đó cơ thể không thay đổi kịp, và thế là "có vấn đề" (!).
Vấn đề điều trị và phòng ngừa
Vì là bệnh không rõ nguyên nhân, nên hướng điều trị chủ yếu là giải quyết các triệu chứng và phục hồi thể chất. Các loại thuốc giảm đau (không gây nghiện) để điều trị đau cơ khớp, các thuốc hướng thần kinh để điều trị mất ngủ cũng được đề cập. Về lâu dài, biện pháp điều trị tốt nhất là... phòng ngừa bằng cách tăng sức đề kháng của cơ thể (cả về thể lực và tâm lý) nhằm chịu đựng stress tốt hơn. Người bệnh nên được tư vấn về việc ăn uống, nghỉ ngơi đúng cách, kèm theo vận động thể lực phù hợp với thể chất. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy vận động theo kiểu Aerobic và tập Yoga có hiệu quả trong điều trị CFS. Điều quan trọng là người bệnh phải biết cách tự điều chỉnh thái độ và hành vi, tự sửa chữa các rối loạn cảm xúc, tổ chức công việc khoa học và tăng cường các hoạt động có lợi để giải quyết tình trạng mệt mỏi.
Nguồn: Thuốc & sức khỏe, số 295 (1.11.2005), tr 25,26.
