PGS.TS. Phí Quyết Tiến: Công nghệ NGS-SNP – ‘Chìa khóa vàng’ trả lại tên cho liệt sĩ

“Với những nhà khoa học tại Trung tâm Giám định ADN, mỗi mẫu sinh phẩm liệt sĩ không bao giờ là một mẫu vật vô hồn, mà là một câu chuyện chưa kể và sự chờ đợi mòn mỏi suốt nhiều thập kỉ của những người mẹ, người vợ. Việc ứng dụng công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới không đơn thuần là một nhiệm vụ khoa học, mà là mệnh lệnh từ trái tim, là cách để chúng ta dùng tri thức hiện đại nhất để hàn gắn những vết thương chiến tranh và thực hiện trọn vẹn đạo lí uống nước nhớ nguồn”.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng nỗi đau của dân tộc vẫn còn trên những tấm bia ghi tên "Liệt sĩ chưa xác định được danh tính". Với hàng vạn gia đình, việc tìm kiếm hài cốt người thân suốt bao năm qua là hành trình dài đằng đẵng, nhuốm đầy nước mắt hòa lẫn trong niềm hy vọng chưa bao giờ nguôi ngoai.

Tại Trung tâm Giám định ADN - Viện Sinh học, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam (VAST), PGS.TS Phí Quyết Tiến cùng những người cộng sự lặng lẽ trong một hành trình chạy đua với thời gian. Bằng việc làm chủ công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS-SNP), họ đang tìm cách khơi mở một 'cánh cửa thời gian' kỳ diệu, nhẹ nhàng giải mã những ký ức di truyền đã ngủ yên dưới lòng đất qua bao thập kỉ.

Với họ, những phân tích kỹ thuật kia chưa bao giờ là khô khan, mà mỗi mẫu vật được nâng niu trên tay đều chứa đựng cả một cuộc đời, một lời hẹn ước. Đó không chỉ là công việc khoa học thuần túy, mà là mệnh lệnh từ trái tim, là hành trình bền bỉ để hàn gắn những vết thương thời hậu chiến và đưa các anh hùng trở về trong vòng tay ấm áp của gia đình, quê hương.

Trong một buổi sáng dịu mát trong khuôn viên Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), PGS.TS Phí Quyết Tiến đã dành cho Một Thế Giới cuộc trò chuyện đầy trăn trở nhưng cũng thật nhiều niềm tin về chiến dịch thiêng liêng - Hành trình “trả lại tên cho anh”.

- Việc Việt Nam chính thức làm chủ quy trình công nghệ NGS-SNP có ý nghĩa thế nào trong việc giải quyết bài toán những mẫu hài cốt liệt sĩ bị phân hủy nặng - điều mà trước đây chúng ta từng coi là bất khả thi?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Từ góc nhìn công nghệ, đây là một bước ngoặt, không phải một cải tiến thông thường. Trong nhiều năm, Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học đã kiên trì áp dụng phương pháp phân tích ADN ti thể (di truyền theo dòng mẹ). Chỉ tính riêng giai đoạn 2019-2021, chúng tôi đã tiếp nhận và giám định 4.276 mẫu hài cốt liệt sĩ, nhưng chỉ 1.205 mẫu thu được dữ liệu; trong đó trên 900 mẫu đạt yêu cầu có thể xem xét khớp nối và chỉ khớp nối thành công 9 trường hợp với cơ sở dữ liệu thân nhân hiện có. Con số đó cho thấy rất rõ giới hạn của công nghệ cũ, khả năng phân biệt cá thể thấp, việc dùng độc lập để định danh cho hiệu quả chưa cao.

Với đặc thù khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam, phần lớn hài cốt sau nhiều thập kỉ chôn cất đã phân hủy nghiêm trọng, các đoạn ADN thu được chỉ dài trung bình 50-70 cặp bazơ hoặc ngắn hơn. Đây chính là bài toán mà nhiều năm trước chúng tôi từng coi là gần như bất khả thi.

Công nghệ NGS-SNP kết hợp giải trình tự gene thế hệ mới với phần mềm phân tích hàng nghìn chỉ thị đa hình đơn nucleotide ra đời đúng vào lúc khoa học thế giới có bước tiến vượt bậc trong phân tích ADN cổ, đặc biệt phù hợp với các đoạn ADN rất ngắn.

Nhờ vậy, hiệu suất tách chiết ADN mà các nhà khoa học Viện Sinh học tối ưu được đã nâng từ khoảng 22% lên trên 80% tổng số mẫu được tách chiết theo công nghệ mới. Tại đợt thí điểm ở Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng, tỉ lệ mẫu đạt yêu cầu so sánh đối khớp lên tới 93% (54/58 mẫu). Đó là bằng chứng cụ thể nhất cho thấy những điều tưởng chừng không giải quyết được của nhiều năm đã được giải quyết khi bước đầu áp dụng công nghệ mới NGS-SNP.

- Việc kết hợp giữa bản lĩnh khoa học của các nhà nghiên cứu trong nước và kinh nghiệm quốc tế từ ICMP đã tạo ra sức mạnh cộng hưởng như thế nào trong việc chuẩn hóa quy trình giám định tại Việt Nam?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Nếu chỉ tiếp nhận công nghệ mà không có năng lực làm chủ và phát triển, chúng ta sẽ mãi đi sau. Nếu chỉ có quyết tâm mà thiếu kinh nghiệm quốc tế được kiểm chứng qua hàng chục năm phân tích ADN ở nhiều chiến trường khác nhau, sử dụng nhiều công nghệ thử nghiệm, con đường làm chủ công nghệ sẽ dài hơn rất nhiều.

Đó là lí do Thủ tướng Chính phủ giao VAST làm đầu mối Dự án ODA "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh" giai đoạn 2024-2026, do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, với sự phối hợp kỹ thuật của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) - tổ chức có bề dày kinh nghiệm giám định ADN sau các cuộc xung đột trên thế giới. Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học là đơn vị trực tiếp triển khai.

Trong nhiều năm hợp tác trước khi dự án ODA được phê duyệt, đội ngũ giám định viên của Viện Sinh học cùng các chuyên gia ICMP đã thử nghiệm quy trình tách chiết với hơn 100 mẫu đại diện cho nhiều mức độ phân hủy khác nhau, cùng xây dựng và chuẩn hóa quy trình phân tích SNP phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu đặc thù của nước ta.

Đây không phải là việc chúng ta nhận chuyển giao một cách thụ động mà là quá trình đồng hành cùng phát triển công nghệ, quá trình nội địa hóa, trong đó đội ngũ cán bộ tại Viện Sinh học làm chủ hoàn toàn hệ thống giải trình tự, phần mềm phân tích dữ liệu, quy trình kiểm định chất lượng, để có thể vận hành độc lập, ổn định, không phụ thuộc.

Sự cộng hưởng ấy chính là minh chứng cho tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó xác định rõ một trong bảy nhóm nhiệm vụ trọng tâm là tăng cường hợp tác quốc tế, chủ động tiếp nhận, làm chủ và tiến tới sáng tạo công nghệ chứ không dừng lại ở việc sử dụng.

- PGS. có thể chia sẻ cụ thể hơn về cách các phần mềm phân tích chuyên dụng giúp lọc thông tin từ những di cốt vốn đã bị phân hoá do điều kiện thổ nhưỡng khắc nghiệt?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Công nghệ NGS-SNP không chỉ là việc đưa mẫu vào máy giải trình tự rồi đọc kết quả. Với những di cốt đã bị vi sinh vật, nhiệt độ, độ ẩm và thời gian tàn phá hàng chục năm, dữ liệu ADN thu được là một khối dữ liệu thông tin rất lớn, bị nhiễu, lẫn ADN của vi khuẩn, nấm mốc, ADN ngoại lai từ môi trường đất, cùng vô số đoạn ADN người bị đứt gãy, đọc sai, trùng lặp… Nếu xử lí thủ công, gần như không thể tách bạch được đâu là tín hiệu di truyền của liệt sĩ.

Việc xác định gene di cốt phải sử dụng các phần mềm chuyên dụng, thuật toán khoa học và các mô hình phân loại đóng vai trò như một bộ lọc thông minh, hoạt động nhiều tầng. Trước hết là lọc nguồn gốc sinh học qua đối chiếu hàng triệu đoạn đọc với hệ gene tham chiếu để loại bỏ tạp nhiễm từ vi sinh vật và môi trường. Tiếp đến là hiệu chỉnh lỗi giải trình tự và ghép nối các đoạn ADN ngắn, vốn chỉ dài 50-70 cặp bazơ, thành các đoạn có ý nghĩa sinh học đủ để đọc được chỉ thị SNP. Sau đó là bước gọi kiểu gene (genotype calling) theo xác suất thống kê, giúp phân biệt một biến thể di truyền thật với một lỗi kỹ thuật ngẫu nhiên, điều đặc biệt quan trọng khi lượng ADN đầu vào rất thấp và từng có nguy cơ gây kết luận sai.

Cuối cùng, phần mềm phân tích quan hệ huyết thống mà Viện Sinh học đã tiếp nhận, làm chủ và tinh chỉnh cho phù hợp với cấu trúc gia đình Việt Nam sẽ tính toán xác suất quan hệ huyết thống dựa trên hàng nghìn chỉ thị SNP, cho phép truy nguyên quan hệ không chỉ giữa cha mẹ - con mà còn mở rộng tới ông bà, cháu, chắt hoặc họ hàng xa, tới thế hệ thứ ba, thứ tư.

- Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, áp lực về tiến độ là rất lớn. Làm sao để đội ngũ chuyên gia đảm bảo được tính khoa học, chuẩn xác tuyệt đối mà không bị cuốn đi bởi những áp lực thời gian đó thưa ông?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Với công tác giám định ADN, chúng tôi xác định rất rõ một nguyên tắc là nhanh nhưng không được phép sai, vì phía sau mỗi kết quả là niềm tin của một gia đình, có khi là niềm tin cuối cùng sau hàng chục năm chờ đợi.

Viện Sinh học duy trì quy trình kiểm soát chất lượng, mỗi mẫu đều được phân tích lặp lại, đối chiếu chéo giữa các chỉ thị di truyền. Kết quả chỉ được công bố khi đạt ngưỡng tin cậy thống kê theo chuẩn quốc tế mà chúng tôi cùng xây dựng với ICMP.

Giải pháp để dung hòa giữa tốc độ và độ chính xác nằm ở việc mở rộng năng lực xử lí song song thông qua hệ thống giải trình tự gene thế hệ mới; phân tích đồng thời nhiều mẫu thay vì xử lý tuần tự; tự động hóa các khâu sàng lọc dữ liệu bằng thuật toán, giải phóng thời gian cho các chuyên gia, nhà khoa học tập trung vào những bước cần đến kinh nghiệm và phán đoán khoa học. Nhờ đó, tốc độ được đẩy nhanh mà không phải đánh đổi bằng độ chuẩn xác. Đây là điều tôi luôn tâm niệm, khi tiến độ là mệnh lệnh nhưng sự thật khoa học là giới hạn không được phép vượt qua.

- Khi nhìn thấy kết quả giám định thành công sau nhiều tháng ngày miệt mài trong phòng thí nghiệm, khoảnh khắc nào khiến ông cảm thấy mình đã thực sự "trả lại tên cho anh"?

PGS.TS Phí Quyết Tiến nghẹn ngào, lặng một quãng rồi trả lời: Với tôi và các đồng nghiệp ở Trung tâm Giám định ADN, đây không đơn thuần là một kết quả xét nghiệm thành công, không chỉ là một nhiệm vụ khoa học được giao, mà là một mệnh lệnh từ trái tim.

Không ai ép chúng tôi phải làm việc đến khuya trong phòng thí nghiệm, không ai ép chúng tôi phải thử đi thử lại một mẫu khó rất nhiều lần. Chúng tôi tự nguyện làm điều đó, bởi phía sau mỗi mẫu thử nghiệm là một người con đã ngã xuống vì Tổ quốc, sau đó là một người mẹ, người vợ, người con vẫn đang mòn mỏi đợi chờ một cái tên được gọi đúng, một nắm xương được đặt đúng nơi, đúng người thân.

- Việc thu nhận mẫu ADN từ thân nhân liệt sĩ trên quy mô toàn quốc đang được triển khai mạnh mẽ. PGS. đánh giá thế nào về tầm quan trọng của "Ngân hàng Gene Quốc gia" này đối với sự thành công của chiến dịch?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Thực tế cho thấy, ngay trong giai đoạn 2019-2021, phần lớn trong số hơn 4.000 mẫu hài cốt sau khi giám định vẫn phải lưu trữ chờ đối chiếu chỉ vì chưa có đủ dữ liệu ADN của thân nhân để so sánh. Công nghệ càng hiện đại, nếu thiếu dữ liệu đối chứng, cũng không thể trả được kết quả khớp nối thân nhân với liệt sĩ. Vì vậy, tôi đánh giá việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên quy mô toàn quốc, xây dựng thành một ngân hàng gene tập trung, có ý nghĩa chiến lược không kém việc làm chủ công nghệ giám định.

Với công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối chiếu được mở rộng đáng kể, không chỉ giới hạn ở cha mẹ, anh chị em ruột như trước, mà có thể mở rộng tới cháu, chắt, họ hàng xa tới thế hệ thứ tư, thứ năm. Điều đó có nghĩa, một Ngân hàng Gene Quốc gia đủ lớn, đủ chuẩn hóa sẽ nhân lên gấp nhiều lần khả năng tìm ra kết quả khớp nối, kể cả với những gia đình liệt sĩ không còn thân nhân trực hệ. Viện Sinh học và VAST sẵn sàng đồng hành cùng Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các địa phương trong việc chuẩn hóa dữ liệu SNP để đưa vào Ngân hàng Gene này, bảo đảm tính liên thông, có thể tra cứu, đối chiếu lâu dài.

- PGS. Có thể nêu ra trường hợp giám định nào mà ông thấy thật sự khó khăn?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Đợt thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng trong năm 2025, phần lớn trong tổng số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện khai quật đều đã phân hủy nặng, việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn ngay từ bước đầu. Nhưng bằng quy trình tách chiết chuyên biệt mà các nhà khoa học Viện Sinh học tối ưu, chúng tôi đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu ở 54 mẫu, tương đương tỉ lệ 93% - con số mà nếu áp dụng phương pháp ADN ti thể trước đây gần như không thể đạt được. Từ dữ liệu đó, chúng tôi đã tiến hành so sánh đối khớp với thân nhân của 14 gia đình liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 gia đình ngay trong đợt thí điểm đầu tiên.

Những trường hợp còn lại chưa khớp nối được, không phải vì công nghệ bất lực, mà chủ yếu do chưa có đủ dữ liệu ADN thân nhân để đối chiếu. Điều này cho thấy tầm quan trọng của Ngân hàng Gene Quốc gia mà tôi vừa đề cập. Kết quả tại Trà Lĩnh chính là cơ sở thực chứng để VAST kiến nghị Ban Chỉ đạo 515 đề nghị sớm đưa quy trình NGS-SNP vào áp dụng chính thức và mở rộng triển khai quy mô lớn hơn, như tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, tỉnh An Giang, nơi có tới 964 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

- "Mỗi mẫu hài cốt là một cuộc đời, một người con ưu tú của Tổ quốc". Tâm thế này có ảnh hưởng thế nào đến cách PGS. và đồng nghiệp tiếp cận với từng mẫu vật tại phòng thí nghiệm?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Tâm thế ấy ảnh hưởng đến chúng tôi từ những chi tiết nhỏ nhất. Trong phòng thí nghiệm, một mảnh xương, một chiếc răng không bao giờ được nhìn nhận đơn thuần là mẫu vật. Mỗi cán bộ của Trung tâm Giám định ADN đều nhận thức rõ phía sau mỗi mẫu là một cuộc đời đã cống hiến, một câu chuyện chưa được kể trọn vẹn. Chính tâm thế đó khiến chúng tôi không cho phép mình làm việc hời hợt, không cho phép bỏ qua bất kỳ bước kiểm định nào, dù mẫu đó có khó xử lý đến đâu, dù phải thử lại bao nhiêu lần.

Nó cũng là lý do vì sao, dù áp lực tiến độ của Chiến dịch 500 ngày đêm rất lớn, chúng tôi vẫn kiên định giữ vững chuẩn mực khoa học, trong đó mỗi kết quả trả lại tên phải là một kết quả đúng. Không được đánh đổi bằng một câu trả lời nhanh nhưng thiếu chắc chắn. Với tôi, đó chính là đạo đức nghề nghiệp của người làm khoa học trong lĩnh vực đặc biệt này, nơi mỗi con số, mỗi tỉ lệ phần trăm đều gắn liền với một số phận con người thực sự.

- Thưa PGS., đâu là rào cản lớn nhất mà các nhà khoa học phải vượt qua khi thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ trong điều kiện đặc thù tại Việt Nam?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Rào cản lớn nhất, theo tôi, chính là điều kiện tự nhiên của Việt Nam. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, độ chua của đất ở nhiều vùng chôn cất, cùng thời gian chôn cất kéo dài hàng chục năm đã khiến phần lớn hài cốt liệt sĩ phân hủy ở mức độ rất nặng. ADN trong xương, răng bị đứt gãy thành những đoạn cực ngắn, chỉ còn trung bình 50-70 cặp bazơ, thấp hơn nhiều so với ngưỡng mà các phương pháp giám định truyền thống có thể xử lý hiệu quả. Đây là lý do vì sao tỉ lệ mẫu đạt yêu cầu giám định bằng công nghệ cũ từng chỉ ở mức 20-22%.

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, một rào cản không nhỏ khác là thiếu thông tin thực chứng đi kèm. Nhiều mẫu hài cốt được quy tập không còn hồ sơ, không rõ đơn vị, quê quán, khiến việc khoanh vùng thân nhân để đối chiếu gặp khó khăn.

Để vượt qua những rào cản này, chúng tôi xác định phải làm chủ công nghệ phân tích phù hợp với đặc thù mẫu phân hủy nặng của Việt Nam, chính là NGS-SNP; hai là mở rộng dữ liệu đối chứng thông qua Ngân hàng Gene Quốc gia. Thiếu một trong hai, chúng ta sẽ khó có thể giải quyết triệt để bài toán xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin.

- Sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam và các địa phương đã tạo ra "cơ chế đặc thù" nào giúp việc tiếp nhận và xử lý mẫu được nhanh chóng, minh bạch?

PGS.TS Phí Quyết Tiến: Một trong những bài học quan trọng nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm là không một cơ quan đơn lẻ nào, dù có công nghệ hiện đại đến đâu, có thể tự mình hoàn thành nhiệm vụ này. Sự phối hợp giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Nội vụ, Bộ Y tế, VAST cùng chính quyền các địa phương đã hình thành một quy trình liên thông từ khảo sát, quy tập, thu mẫu tại thực địa, vận chuyển mẫu bảo đảm chuỗi lưu giữ, đến phân tích tại Trung tâm Giám định ADN và đối chiếu với dữ liệu thân nhân, đối chiếu hồ sơ liệt sĩ. Cơ chế phối hợp đặc thù ấy giúp rút ngắn đáng kể thời gian từ lúc lấy mẫu đến khi có kết quả, đồng thời bảo đảm tính minh bạch, có thể truy vết ở từng khâu, điều tối quan trọng trong một lĩnh vực mà mỗi sai sót đều ảnh hưởng trực tiếp đến danh dự của người đã khuất và niềm tin của gia đình.

Về phía VAST, chúng tôi đã đề xuất phối hợp với Bộ Công an, Bộ Nội vụ và các bộ, ngành liên quan để bổ sung dữ liệu chỉ thị SNP vào ngân hàng gene thân nhân liệt sĩ, đồng thời kiến nghị sớm đưa quy trình NGS-SNP vào áp dụng chính thức trên phạm vi toàn quốc. Đây chính là minh chứng cho tinh thần cả hệ thống chính trị cùng vào cuộc mà Đảng và Nhà nước đã xác định trong công tác đền ơn đáp nghĩa.

- PGS. thấy có sự thay đổi nào ở phía thân nhân liệt sĩ khi họ nhận được kết quả giám định bằng công nghệ hiện đại so với những nỗi niềm hoài nghi trước đây?

PGS.TS. Phí Quyết Tiến: Tôi từng chứng kiến nhiều thân nhân liệt sĩ, sau nhiều năm nhận kết quả giám định bằng phương pháp cũ mà không có kết quả khớp nối, đã mang tâm lí hoài nghi, thậm chí không còn kì vọng nhiều. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu, bởi trước đây, tỉ lệ khớp nối thành công còn thấp, như trong giai đoạn 2019-2021, chỉ 9/hơn 4.000 mẫu được giám định là khớp nối được với thân nhân.

Nhưng khi công nghệ NGS-SNP được đưa vào ứng dụng, với tỉ lệ mẫu đạt yêu cầu giám định lên tới trên 90% và khả năng mở rộng đối chiếu tới nhiều thế hệ thân nhân, tôi nhận thấy rõ sự thay đổi: từ hoài nghi, nhiều gia đình đã chủ động tìm đến, chủ động cung cấp mẫu, tin tưởng hơn vào khả năng khoa học có thể trả lời câu hỏi họ đã mang theo suốt mấy chục năm.

Đó là sự thay đổi không chỉ về mặt kết quả, mà còn là sự thay đổi về niềm tin vào KHCN nước nhà, niềm tin rằng những nỗ lực thầm lặng trong phòng thí nghiệm của chúng tôi thực sự có thể mang lại một điều thiêng liêng là trả lại tên cho những người con đã ngã xuống vì Tổ quốc.

- Theo PGS., di sản lớn nhất mà chúng ta để lại cho thế hệ mai sau trong công tác tìm kiếm, quy tập liệt sĩ là gì?

PGS.TS. Phí Quyết Tiến: Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là một đợt cao điểm, mà là cột mốc để chúng ta giải quyết căn bản những bài toán tồn tại nhiều năm. Di sản lớn nhất mà chiến dịch để lại bao gồm ba trụ cột chính:

Thứ nhất, đó là việc hoàn thiện Cơ sở dữ liệu ADN thân nhân quốc gia. Chúng ta đang triển khai thu thập mẫu sinh phẩm thân nhân trên quy mô toàn quốc, kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư và lưu trữ tập trung tại Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an). Đây là nền tảng cốt lõi để đối soát thông tin một cách hệ thống và lâu dài.

Thứ hai, chúng ta đã làm chủ và chuẩn hóa công nghệ giám định hiện đại. Việc song song khai thác ADN ti thể và các chỉ thị phân tử SNP từ gene nhân giúp tối ưu hóa khả năng nhận diện ngay cả với những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng. Việc Bộ Quốc phòng chỉ đạo quy tập và lấy mẫu sinh phẩm đầy đủ cho toàn bộ hài cốt đủ điều kiện sẽ tạo ra một hệ thống dữ liệu hài cốt liệt sĩ hoàn chỉnh. Khi hai kho dữ liệu (thân nhân và hài cốt) được vận hành liên thông, việc xác định danh tính sẽ trở nên khoa học, chính xác và nhanh chóng hơn bao giờ hết.

Thứ ba, sự chuyển giao và xã hội hóa năng lực công nghệ. Chúng ta đã đào tạo được đội ngũ chuyên gia làm chủ quy trình, tiếp nhận công nghệ tiên tiến nhất thế giới. Những nền tảng này sẽ là di sản khoa học để thế hệ mai sau tiếp tục kế thừa, ứng dụng các công nghệ mới hơn nhằm hoàn tất sứ mệnh thiêng liêng này trong thời gian sớm nhất.

- Xin cảm ơn PGS. về cuộc trò chuyện này.