Hành trình ít biết sau luận án của nữ GS Toán học đầu tiên của Việt Nam

GS.TSKH.NGND Hoàng Xuân Sính là nữ giáo sư toán học đầu tiên của Việt Nam, người sáng lập và hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Thăng Long. Bà cũng được biết đến với luận án tiến sĩ bảo vệ tại Paris năm 1975, một dấu mốc của toán học Việt Nam.

200 TRANG VIẾT TAY, HÀNH TRÌNH ‘KHÔNG TƯỞNG’ CỦA NỮ GS TOÁN HỌC ĐẦU TIÊN VIỆT NAM

GS Hoàng Xuân Sính sinh năm 1933 tại làng Cót, Từ Liêm, Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp tú tài tại trường Chu Văn An, năm 1951, bà sang Pháp du học tại Đại học Toulouse. Tại đây, cô gái nhỏ nhắn đến từ Đông Dương đã khiến giới học thuật Pháp kinh ngạc khi thi đỗ bằng Thạc sĩ Toán học vào năm 26 tuổi. Đây là một thành tích phi thường, bởi thời bấy giờ, bằng cấp này tại Pháp được coi là đặc quyền chỉ dành cho con cháu các dòng họ danh giá như Marie Curie hay Langevin.

GS Hoàng Xuân Sính thời trẻ. Ảnh tư liệu.

Dù con đường khoa học tại Pháp đang rộng mở, năm 1960, bà Sính chọn trở về để cống hiến cho Tổ quốc và giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Năm 1967, cơ duyên đã đưa bà gặp gỡ "thiên tài toán học thế kỷ 20" Alexander Grothendieck khi ông sang Việt Nam giảng dạy. Dưới sự hướng dẫn từ xa của ông, bà bắt tay vào làm luận án tiến sĩ trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

"Ban ngày dạy học, đêm tôi ngồi viết luận án dưới ánh đèn dầu... viết bằng tiếng Pháp trong sự hướng dẫn của thầy ở xa", bà Sính nhớ lại. Trong suốt 5 năm (1967 - 1972), hai thầy trò chỉ trao đổi vỏn vẹn qua 5 bức thư, mỗi bức cách nhau ít nhất 8 tháng. GS Grothendieck từng nói với bà Sính "nếu không làm được bài toán khả nghịch thì bỏ đó, không cần làm nữa". Tuy nhiên, bằng ý chí sắt đá, bà đã giải quyết thành công bài toán "khả nghịch”, vượt qua thách thức.

Làm xong luận án, bà Sính muốn sang Pháp ngay để bảo vệ. Tuy nhiên, nhiều ý kiến phản đối do lo ngại bà đi sẽ không trở về nữa. Mãi đến tháng 7/1975, bản luận án viết tay dài 200 trang mang tên "Gr-Catégories" mới được bà bảo vệ thành công tại Đại học Paris 7 trước hội đồng gồm những giáo sư danh tiếng như Henri Cartan và Alexandre Grothendieck. Sự kiện này đã đưa bà trở thành nữ Giáo sư - Tiến sĩ Toán học đầu tiên của Việt Nam và là người phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Quốc gia về toán học tại Paris.

“TÔI CHỈ XIN MỞ TRƯỜNG CHỨ KHÔNG XIN TIỀN”

GS Hoàng Xuân Sính là một trong những người sáng lập Đại học Thăng Long, là hiệu trưởng đầu tiên của trường.

Ý tưởng thành lập một trường đại học ngoài công lập được khởi nguồn từ bức thư GS Bùi Trọng Liễu gửi cho 5 nhà toán học tại Việt Nam gồm GS Hoàng Tụy, GS Phan Đình Diệu, GS Nguyễn Đình Chí, GS Bùi Trọng Lựu và GS Hoàng Xuân Sính. Khi đó đang giảng dạy đại học tại Pháp, GS Bùi Trọng Liễu cho rằng, cần tạo thêm cơ hội học tập cho những sinh viên có hoàn cảnh khó khăn trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đầu thập niên 1980 còn nhiều thiếu thốn.

GS Hoàng Xuân Sính là một trong những người sáng lập Đại học Thăng Long, là hiệu trưởng đầu tiên của trường. Ảnh tư liệu.

Dự định ban đầu khá khiêm tốn: mở một lớp khoảng 30 sinh viên và không đặt mục tiêu thu học phí. Nhiều năm sau, nhìn lại thời điểm ấy, GS Hoàng Xuân Sính nói: "Giờ nhìn lại, tôi thấy đây là ý tưởng lãng mạn nhất cuộc đời mình".

Trong nhóm khởi xướng, GS Hoàng Xuân Sính là người trực tiếp soạn thảo bức thư gửi Bộ GD&ĐT đề xuất cho phép thí điểm mô hình trường đại học ngoài công lập. Văn bản được ký tên bởi cả 5 nhà toán học. Tuy nhiên, đề xuất này không nhận được phản hồi.

Không dừng lại ở đó, bà quyết định tìm gặp Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh để trình bày ý tưởng. Sau đó, bà tiếp tục làm việc với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, khi đó là Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng phụ trách khoa học và giáo dục.

"Tôi chỉ nói với Tổng Bí thư là chỉ xin mở trường chứ không xin tiền. Rồi tôi đến xin Đại tướng Võ Nguyên Giáp lúc đó đang là Phó Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng phụ trách khoa học, giáo dục. Tôi nghĩ thế là tôi đã làm xong bổn phận của mình", GS Hoàng Xuân Sính kể.

Diễn biến sau đó vượt ngoài dự liệu của những người khởi xướng. Tháng 12/1988, sau khi có ý kiến của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Ban Khoa giáo Trung ương mời GS Hoàng Xuân Sính tới trao đổi về đề án. Không lâu sau, bà tiếp tục làm việc với Bộ GD&ĐT về mô hình trường đại học ngoài công lập.

Ngày 15/12/1988, Trung tâm ĐH Thăng Long chính thức được thành lập. Sau Tết Nguyên đán năm 1989, từ một khoản tiền do người em Việt kiều hỗ trợ, GS Hoàng Xuân Sính tổ chức lễ khai giảng đầu tiên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Buổi lễ có sự tham dự của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Nguyễn Thị Tâm Đan và Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Trần Hồng Quân.

Ba năm đầu hoạt động, trường nhận được sự hỗ trợ tài chính từ những người bạn của bà tại Pháp dưới hình thức "viện trợ không hoàn lại". Sau giai đoạn đó, nhà trường phải tự cân đối nguồn lực để duy trì hoạt động.

Khó khăn lớn nhất xuất hiện khi khóa sinh viên đầu tiên chuẩn bị tốt nghiệp. Thời điểm đó, hệ thống pháp luật về giáo dục chưa có quy định đối với mô hình trường đại học ngoài công lập. Điều này khiến ĐH Thăng Long không thể cấp bằng cho sinh viên dù chương trình đào tạo đã hoàn thành.

Áp lực kéo dài, nhân sự biến động, có thời điểm, bà vừa làm Hiệu trưởng, vừa kiêm luôn vai trò của một người lao công, tự tay quét dọn lớp học và xách nước phục vụ trường, quyết không để ngọn lửa Thăng Long vụt tắt.

Năm 1994, trong đợt tổng kết mô hình trường đại học dân lập thí điểm, Bộ GD&ĐT đánh giá ĐH Thăng Long đáp ứng yêu cầu về chất lượng học thuật. Tuy nhiên, bài toán tài chính vẫn là thách thức lớn khi nhà trường chủ yếu dựa vào nguồn quyên góp để chi trả lương cho giảng viên. Dù vậy, những khó khăn này từng bước được tháo gỡ, tạo cơ sở cho sự hình thành và phát triển của hệ thống đại học ngoài công lập như hiện nay.

Nói về cuộc đời cống hiến của GS Hoàng Xuân Sính, GS.TSKH Hà Huy Khoái, nguyên Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam chia sẻ: “Trong toán học, Giáo sư Sính để lại cái gọi là Bất biến Sính. Còn trong cuộc đời, tôi nghĩ cái bất biến của giáo sư chính là lòng yêu nước và lòng yêu khoa học. Tổ quốc và khoa học là hai cái bất biến trong cuộc đời GS. Hoàng Xuân Sính”.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.