Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc

Hội thảo là dịp để các nhà khoa học, nhà quản lý, văn nghệ sĩ và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp, đánh giá những đóng góp của ông Lê Hồng Dương đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là di sản văn hóa vùng Kinh Bắc.

Đoàn Chủ tịch điều hành hội thảo

Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết Ban tổ chức đã nhận được 35 tham luận từ các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, văn nghệ sĩ và những người từng có thời gian gắn bó với nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Các tham luận được tuyển chọn, biên tập và in thành kỷ yếu phục vụ hội thảo.

Ông Lê Hồng Dương sinh năm 1921 tại thôn Đỗ Xá, thị xã Bắc Ninh và mất năm 2003. Tham gia cách mạng từ năm 1945, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác như Bí thư Huyện ủy Gia Lâm, Bí thư Thị ủy Bắc Ninh, Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Bắc Ninh, Chánh Văn phòng Tỉnh ủy Bắc Ninh. Đặc biệt, từ năm 1963 đến năm 1983, ông giữ cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm công tác, ông để lại nhiều dấu ấn trong việc bảo tồn di sản văn hóa, xây dựng các thiết chế văn hóa và phát triển hoạt động văn học nghệ thuật của địa phương.

Một trong những đóng góp nổi bật là việc phục dựng 49 làng quan họ truyền thống, thành lập Đoàn Quan họ Bắc Ninh, xây dựng các chương trình nghệ thuật và tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy dân ca cho thế hệ trẻ. Những hoạt động này góp phần tạo nền tảng cho quá trình nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị dân ca quan họ Bắc Ninh, trước khi di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009.

NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc phát biểu khai mạc

Đối với tranh dân gian Đông Hồ, ông trực tiếp quan tâm đến việc sưu tầm, bảo vệ các bản khắc gỗ, tìm hiểu kỹ thuật làm tranh và vận động nghệ nhân duy trì nghề truyền thống. Những nỗ lực này góp phần bảo vệ một dòng tranh dân gian đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Năm 2005, tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Trong lĩnh vực văn hóa vật thể, ông chỉ đạo xây dựng các đề án bảo vệ, phục dựng đình, đền, chùa cổ có giá trị. Ông cũng quan tâm đến công tác xuất bản, chỉ đạo biên soạn nhiều ấn phẩm có giá trị về địa chí, văn hóa và nghệ thuật Hà Bắc.

Cùng với bảo tồn di sản, ông chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ văn hóa, đào tạo nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn, phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như Đoàn Dân ca Quan họ, Đoàn Kịch, Đoàn Chèo và Đoàn Tuồng. Ông cũng góp phần vận động thành lập Hội Văn học Nghệ thuật Hà Bắc, tạo môi trường tập hợp đội ngũ sáng tác và phát triển hoạt động văn học nghệ thuật tại địa phương.

Đáng chú ý, tư duy phát triển văn hóa gắn với giao lưu quốc tế của ông đã được thể hiện từ những năm 1970. Dưới thời ông phụ trách ngành văn hóa, tranh Đông Hồ được phục hồi, đưa ra nước ngoài giới thiệu và góp phần tạo nguồn thu ngoại tệ. Ông cũng được Bộ Văn hóa giao làm trưởng đoàn nghệ thuật dân tộc Việt Nam tham gia biểu diễn tại Nhật Bản.

Với những đóng góp trong sự nghiệp cách mạng và bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, ông được Đảng, Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba và Bằng danh dự của UNESCO vì những đóng góp xuất sắc trong việc gìn giữ các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật, văn hóa.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam phát biểu tại hội thảo

Từ góc nhìn của người hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, đánh giá ông Lê Hồng Dương là nhà quản lý văn hóa có tầm nhìn, đặc biệt trong việc bảo tồn và phát triển dân ca quan họ.

Ông Đỗ Hồng Quân nhấn mạnh, việc đưa các diễn viên trẻ về những làng quan họ gốc để học hát trực tiếp từ nghệ nhân là cách làm có ý nghĩa. Bởi với âm nhạc dân gian, giá trị di sản không chỉ nằm ở giai điệu, lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, lề lối sinh hoạt và những sắc thái văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo ông, cách làm này cho thấy nhà văn hóa Lê Hồng Dương sớm nhận thức được rằng bảo tồn di sản phải gắn với việc chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời chuẩn bị lực lượng kế cận để tiếp tục duy trì và phát triển các giá trị truyền thống.

Không chỉ quan tâm đến quan họ và tranh Đông Hồ, ông còn chú trọng bảo tồn múa rối nước, đồng ngư, xây dựng các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, phát triển phong trào văn nghệ quần chúng và thiết chế văn hóa cơ sở. Ông Đỗ Hồng Quân cũng đánh giá cao khả năng phát hiện, tập hợp và trọng dụng nhân tài của ông Lê Hồng Dương, đặc biệt là việc tạo điều kiện để cán bộ trẻ, nhà khoa học, văn nghệ sĩ và nghệ nhân phát huy năng lực.

Đại biểu tham dự hội thảo

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh, cho rằng những dấu ấn trong thời kỳ ông Lê Hồng Dương làm Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc để lại nhiều kinh nghiệm có giá trị đối với công tác quản lý di sản hiện nay.

Theo ông Trương Quang Hải, một trong những điểm nổi bật trong tư duy quản lý của ông Lê Hồng Dương là khả năng nhận diện sớm những giá trị văn hóa tiêu biểu cần ưu tiên bảo tồn. Khi quan họ chủ yếu tồn tại trong môi trường sinh hoạt dân gian tại các làng quê, ông đã quan tâm tổ chức khảo sát, sưu tầm, nghiên cứu, ghi chép, ký âm và ghi âm các làn điệu, đồng thời tìm hiểu lề lối sinh hoạt và không gian văn hóa quan họ.

Với tranh Đông Hồ, từ năm 1967, ông trực tiếp cùng cán bộ chuyên môn về địa phương, phối hợp với huyện Thuận Thành và xã Song Hồ tìm hiểu thực trạng làng nghề, gặp gỡ nghệ nhân, nghiên cứu kỹ thuật làm tranh và phương án khôi phục hoạt động sản xuất.

Điểm đáng chú ý trong cách làm này là không chỉ bảo vệ những bức tranh như hiện vật có giá trị mỹ thuật mà còn quan tâm đến việc duy trì môi trường sáng tạo, lực lượng nghệ nhân, kỹ thuật chế tác và hoạt động sản xuất của làng nghề.

Từ thực tiễn đó, ông Trương Quang Hải cho rằng có thể rút ra những bài học quan trọng: người đứng đầu phải có tầm nhìn văn hóa và trách nhiệm đối với di sản; công tác bảo tồn cần xuất phát từ thực tiễn cơ sở và cộng đồng; phải gắn bảo tồn với nghiên cứu khoa học, tư liệu hóa, số hóa; kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản; đồng thời huy động sự tham gia của các nhà khoa học, nghệ nhân, doanh nghiệp và các nguồn lực xã hội.

Đề cập đến định hướng bảo tồn di sản tại Bắc Ninh hiện nay, ông Trương Quang Hải nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, coi di sản văn hóa là nguồn lực quan trọng đối với phát triển bền vững. Thành phố cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; kiểm kê, tư liệu hóa, số hóa và xây dựng hệ thống dữ liệu tổng thể về di sản; bảo vệ không gian văn hóa truyền thống và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng.

Đối với dân ca quan họ, cần quan tâm bảo vệ các làng quan họ cổ, phong tục, lề lối sinh hoạt, nghệ nhân và môi trường thực hành di sản, thay vì chỉ tập trung vào các chương trình biểu diễn, liên hoan. Với tranh Đông Hồ, cần hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy kỹ thuật, bảo vệ không gian làng nghề, khôi phục nguồn nguyên liệu truyền thống và phát triển sản phẩm văn hóa phù hợp với thị trường.

Bên cạnh đó, việc kết nối di sản với du lịch và công nghiệp văn hóa cũng được xác định là hướng đi cần thiết. Bắc Ninh có thể nghiên cứu xây dựng các tuyến du lịch liên kết di tích lịch sử, di sản Phật giáo, không gian quan họ, làng nghề truyền thống, ẩm thực và lễ hội, tạo điều kiện để du khách tìm hiểu và trải nghiệm các giá trị văn hóa Kinh Bắc.