GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn: Một đời trọng thầy, thương trò, đam mê nghiên cứu

Trong sự nghiệp của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn, nghiên cứu hóa học, đào tạo các thế hệ học trò và xây dựng tổ chức khoa học luôn gắn bó chặt chẽ với nhau. Ông là nhà khoa học có nhiều công trình ứng dụng trong sản xuất, an toàn thực phẩm, đồng thời là Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, người đặt những nền móng quan trọng cho hoạt động tập hợp, phát huy trí thức khoa học và công nghệ thành phố.

GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn. Ảnh: VUSTA cung cấp.

DÀNH CẢ ĐỜI NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ THIẾT THỰC CHO ĐỜI SỐNG

Với GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn, giá trị của nghiên cứu khoa học không chỉ nằm ở kết quả được công bố mà còn ở khả năng giải quyết những vấn đề đặt ra trong sản xuất và đời sống. Quan niệm ấy được thể hiện qua nhiều công trình ông cùng các cộng sự thực hiện trong suốt quá trình nghiên cứu, giảng dạy và hoạt động chuyên môn.

Sau năm 1975, trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, ông cùng các cộng sự nghiên cứu, khai thác nguồn đá vôi Tà Thiết, huyện Lộc Ninh, phục vụ cải tạo đất phèn, đất mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là hướng nghiên cứu gắn với nhu cầu sản xuất nông nghiệp, tận dụng nguồn nguyên liệu trong nước để góp phần giải quyết những vấn đề thực tế.

Trong lĩnh vực hóa học ứng dụng, ông tham gia nghiên cứu chế tạo sơn alkyd từ dầu hạt cao su, sơn mài từ dầu vỏ hạt điều, vecni cách điện và nhiều sản phẩm phục vụ sản xuất. Các hướng nghiên cứu này gắn với việc tìm kiếm khả năng ứng dụng của nguyên liệu và kết quả nghiên cứu hóa học trong thực tế.

Năm 1985, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn tham gia quá trình xây dựng Trung tâm Dịch vụ Phân tích Thí nghiệm TP. Hồ Chí Minh (CASE). Hoạt động của trung tâm gắn với lĩnh vực phân tích, kiểm nghiệm và thử nghiệm, phục vụ nhu cầu sản xuất, quản lý chất lượng và ứng dụng khoa học, công nghệ tại thành phố.

Bên cạnh các nghiên cứu phục vụ sản xuất, ông còn tham gia giải quyết những vấn đề liên quan đến an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng. Các nghiên cứu về 3-MCPD trong nước tương, melamine trong sữa, Tinopal trong bún và tinh dầu lá trầu kháng virus EV71 là những nội dung được nhắc đến trong bài viết về cuộc đời, sự nghiệp của ông trên Tạp chí Tự động hóa Ngày nay.

Đây là những vấn đề có liên quan trực tiếp đến chất lượng thực phẩm và sức khỏe người tiêu dùng. Việc nghiên cứu, phân tích các chất trong thực phẩm đòi hỏi kiến thức hóa học và phương pháp kiểm nghiệm phù hợp. Những hướng nghiên cứu mà GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn tham gia cho thấy phạm vi hoạt động chuyên môn của ông gắn với những yêu cầu đặt ra trong thực tế.

“NGƯỜI THẦY CỦA NHỮNG NGƯỜI THẦY”

GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn sinh ngày 10/4/1936 tại Gia Định. Sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Hóa lý hữu cơ tại Đại học Delaware, Hoa Kỳ, năm 1962, ông trở về Việt Nam, tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Khoa học Sài Gòn, cơ sở tiền thân của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh ngày nay. Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư.

Đối với các thế hệ sinh viên học tập tại khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, ĐHQG – HCM, ông được coi là “người thầy của những người thầy”. Ông đã hướng dẫn bao lớp sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh trong suốt bề dày lịch sử 70 năm của Khoa.

Sinh thời, ông từng nói: “Khi khoa học trở thành niềm đam mê thì công việc trong phòng thí nghiệm trở thành niềm hạnh phúc hơn là nỗi vất vả. Tôi xem phòng thí nghiệm là nhà, đồng nghiệp là người thân nên việc đến đây mỗi ngày là niềm vui”.

Cả đời làm khoa học, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn là luôn cố gắng gắn chặt nghiên cứu khoa học với phục vụ đất nước, góp sức đào tạo nguồn nhân lực giỏi về chuyên môn, vững về đạo đức của người làm khoa học, đồng thời, nâng cao nghiên cứu khoa học của nước nhà ngang tầm quốc tế.

Ông dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo các thế hệ học trò, ngay cả khi đảm nhiệm các vị trí quản lý và tham gia hoạt động xã hội.

Ngoài hoạt động khoa học và giáo dục, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn còn tham gia công tác xã hội. Ông từng là đại biểu Quốc hội các khóa VIII, IX, X; đại biểu Hội đồng nhân dân TP Hồ Chí Minh và Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hồ Chí Minh. Ông cũng có nhiều năm gắn bó với Hội Hóa học TP Hồ Chí Minh, giữ cương vị Chủ tịch Hội qua nhiều nhiệm kỳ.

Ngày 11/8/2024, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn qua đời. Trên trang của Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG – HCM đã có lời tiễn biệt đầy xúc động: “Một cây đại thụ của khoa Hóa học ra đi, đây là một sự mất mát to lớn, để lại niềm tiếc thương cho người, nhưng những giá trị mà thầy để lại vẫn còn mãi trong lòng bao thế hệ học trò. GS.TS.Chu Phạm Ngọc Sơn là một người thầy không chỉ dạy về Hóa học mà còn truyền cảm hứng, niềm đam mê, tính trung thực và sáng tạo trong nghiên cứu khoa học cho sinh viên.

Thầy đã ra đi nhưng chia sẻ của Thầy sẽ vẫn còn mãi nguyên giá trị: "Điều tôi muốn gửi gắm đến các học trò của tôi và nếu được phép thì gửi đến đội ngũ khoa học trẻ Việt Nam, chỉ vỏn vẹn trong các cụm từ sau đây: trọng thầy, thương trò, đam mê nghiên cứu, giảng dạy, gắn bó với đất nước".

VỊ CHỦ TỊCH TÀI ĐỨC ĐẦU TIÊN CỦA LIÊN HIỆP HỘI TP HCM

Ngày 24/1/1986, Đại hội lần thứ I của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh được tổ chức với 300 đại biểu, đại diện cho 3 hội thành viên và khoảng 3.000 hội viên. GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch đầu tiên, đảm nhiệm cương vị này qua ba nhiệm kỳ, từ năm 1986 đến năm 2002.

Trong những năm đầu thành lập, nhiệm vụ đặt ra với Liên hiệp Hội TP HCM là xây dựng tổ chức, kết nối đội ngũ trí thức thuộc nhiều lĩnh vực và tạo điều kiện để các hội thành viên phối hợp hoạt động. Với vai trò người đứng đầu đầu tiên, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn cùng tập thể lãnh đạo từng bước xây dựng nền tảng tổ chức, tập hợp lực lượng trí thức khoa học và công nghệ, hướng hoạt động hội vào việc phổ biến kiến thức và đóng góp cho sự phát triển của thành phố.

Nhiệm kỳ I (1986–1990) tập trung đặt nền móng cho tổ chức. Từ 3 hội thành viên ban đầu, Liên hiệp Hội từng bước hình thành phương thức hoạt động và xây dựng mối liên kết giữa các hội, tạo cơ sở cho việc mở rộng mạng lưới trong những năm tiếp theo.

Nhiệm kỳ II (1991–1996) ghi nhận sự phát triển rõ rệt về quy mô. Đại hội lần thứ II, tổ chức ngày 14/1/1991, có 27 hội thành viên và 18.000 hội viên. Trong nhiệm kỳ này, Liên hiệp Hội đẩy mạnh phổ biến kiến thức, thông tin thời sự và chính trị với 510 cuộc sinh hoạt chuyên đề. Tổ chức cũng tham gia giới thiệu trí thức ứng cử đại biểu dân cử; theo tư liệu lịch sử được cung cấp, có 7 đại biểu Quốc hội khóa VIII và 2 đại biểu HĐND thành phố trúng cử từ hoạt động này. Báo Khoa học Phổ thông phát hành hơn 10,7 triệu bản, góp phần đưa thông tin khoa học đến đông đảo bạn đọc.

Nhiệm kỳ III (1997–2002) tiếp tục đánh dấu bước phát triển về lực lượng và hoạt động chuyên môn. Đại hội lần thứ III diễn ra trong hai ngày 28 và 29/3/1997, với đại biểu đại diện cho 33 hội thành viên và 29.000 hội viên. Theo tư liệu, Liên hiệp Hội thực hiện 130 đề tài tư vấn, phản biện xã hội; hoạt động hợp tác quốc tế ghi nhận 117 đoàn ra và 117 đoàn vào.

Những con số qua ba kỳ đại hội cho thấy sự mở rộng của Liên hiệp Hội TP HCM, cả về mạng lưới tổ chức, lực lượng hội viên và phạm vi hoạt động. Trong đó, tư vấn, phản biện xã hội ngày càng được chú trọng, tạo điều kiện để đội ngũ chuyên gia đóng góp ý kiến chuyên môn đối với những vấn đề thực tiễn.

Đảm nhiệm cương vị Chủ tịch trong 16 năm, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn gắn bó với giai đoạn hình thành và phát triển quan trọng của Liên hiệp Hội TP Hồ Chí Minh. Những thành quả đạt được là công sức chung của tập thể lãnh đạo, các hội thành viên và đông đảo trí thức thành phố. Trong đó, có đóng góp lớn lao của vị Chủ tịch đầu tiên, người cùng tập thể lãnh đạo đặt nền móng cho một mái nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ thành phố.

Giai đoạn từ năm 1987 - 2002, ông còn đảm nhiệm vai trò Đại biểu Quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khóa VIII, IX, X. Ủy viên Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Có thể nói, cuộc đời ông là sự hòa quyện tầm vóc của một nhà khoa học đầu ngành với phẩm chất của một nhà giáo tận tụy, một nhà lãnh đạo Hội tâm huyết và một nhân cách trí thức luôn lấy sự cống hiến cho cộng đồng làm lẽ sống.