Chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn: Động lực mới trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, mở ra “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Giữa những quyết sách chiến lược mang tính đột phá được thông qua, một thông điệp mạnh mẽ, xuyên suốt đã được khẳng định: Phát triển không đánh đổi bằng mọi giá, mà phải gắn liền với bảo vệ môi trường, phát triển bền vững.

Nghị quyết Đại hội XIV không chỉ dừng lại ở những định hướng chung chung mà đã cụ thể hóa thành những mục tiêu, chỉ tiêu và giải pháp thiết thực về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và chuyển đổi năng lượng. Đây chính là chìa khóa để Việt Nam tự tin bước vào giai đoạn phát triển bứt phá, hiện thực hóa khát vọng hùng cường.

Bài học từ thực tiễn và sự chuyển dịch tất yếu

Nhiệm kỳ Đại hội XIII diễn ra trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động. Biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường không còn là những khái niệm xa vời mà đã hiện hữu, tác động trực tiếp lên mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội. Nghị quyết Đại hội XIV thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế còn tồn tại: “Tình trạng ngập lụt, ô nhiễm môi trường chưa được kiểm soát hiệu quả, có mặt còn trầm trọng hơn, nhất là môi trường ở các đô thị lớn, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và các làng nghề”.

Từ những bài học sâu sắc đó, Đảng ta nhận thức rõ ràng rằng, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên giá rẻ và lao động phổ thông đã chạm ngưỡng giới hạn. Chúng ta không thể tiếp tục “vắt kiệt” thiên nhiên để đánh đổi lấy những con số tăng trưởng ngắn hạn. Đã đến lúc, tư duy phát triển phải thay đổi căn bản.

Định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 trong Nghị quyết XIV đã xác định rõ yêu cầu thiết lập một “mô hình tăng trưởng mới”, nơi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính. Trọng tâm của phương thức sản xuất mới này chính là “kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn”. Đây không chỉ là sự bắt nhịp với xu thế tất yếu của toàn cầu mà còn là sự lựa chọn chiến lược để Việt Nam phát triển nhanh và bền vững.

Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu: “Đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực”. Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, hay còn gọi là “chuyển đổi kép”, có mối quan hệ hữu cơ, tương hỗ lẫn nhau. Chuyển đổi số cung cấp công cụ, nền tảng công nghệ, phân tích dữ liệu để tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, quản lý phát thải và giám sát môi trường. Ngược lại, chuyển đổi xanh định hướng mục tiêu phát triển bền vững, tạo ra “thị trường xanh” rộng lớn, thúc đẩy các giải pháp công nghệ số ra đời và phát triển.

Chuyển đổi năng lượng là một phần cốt lõi của quá trình chuyển đổi xanh. Việc chuyển dịch từ các nguồn năng lượng hóa thạch gây ô nhiễm sang năng lượng tái tạo, năng lượng sạch không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính (Nghị quyết đặt mục tiêu giảm 8-9%) mà còn bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn. Để hiện thực hóa điều này, Nghị quyết coi việc xây dựng “hạ tầng phục vụ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, thích ứng với biến đổi khí hậu” là một trong ba đột phá chiến lược. Điều này cho thấy tầm nhìn xa và quyết tâm cao độ của Đảng trong việc chuẩn bị nền tảng vật chất, kỹ thuật thiết yếu cho một nền kinh tế xanh.

Kinh tế tuần hoàn: Giải bài toán tăng trưởng và môi trường

Bên cạnh kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn được Nghị quyết Đại hội XIV xác định là một trong những hạt nhân then chốt của “phương thức sản xuất mới chất lượng cao”. Nếu như mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống đi theo đường một chiều “khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ”, thì kinh tế tuần hoàn hướng tới một chu trình khép kín, nơi giá trị của sản phẩm, vật liệu và tài nguyên được duy trì trong nền kinh tế lâu nhất có thể, giảm thiểu tối đa việc tạo ra chất thải.

Việc Đại hội XIV nhấn mạnh vào mô hình này xuất phát từ đòi hỏi bức thiết của thực tiễn. Nghị quyết đã nhìn nhận trực diện vào những điểm nghẽn cản trở sự phát triển bền vững khi tình trạng ô nhiễm “có mặt còn trầm trọng hơn, nhất là môi trường ở các đô thị lớn, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và các làng nghề”. Ứng dụng kinh tế tuần hoàn chính là chiếc “chìa khóa vàng” để hóa giải sức ép này. Nó đòi hỏi một cuộc cách mạng về tư duy: coi rác thải, chất thải không phải là thứ bỏ đi, mà phải được xem là nguồn “tài nguyên thứ cấp” quý giá, là đầu vào cho các chu kỳ sản xuất tiếp theo.

Sự quyết liệt của Đảng trong việc chuyển đổi mô hình được lượng hóa bằng những chỉ tiêu cụ thể: “Tỷ lệ xử lý và tái sử dụng nước thải ra môi trường lưu vực các sông đạt 65-70%; tỷ lệ các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt quy chuẩn về môi trường đạt khoảng 98-100%”. Đây không chỉ là những con số trên giấy, mà là áp lực và cũng là động lực buộc cộng đồng doanh nghiệp phải chuyển mình. Để đạt được tỷ lệ 98-100% cơ sở đạt chuẩn môi trường, các doanh nghiệp bắt buộc phải đổi mới công nghệ, áp dụng quy trình sản xuất sạch hơn, tuần hoàn dòng nguyên vật liệu và thực hiện nghiêm túc trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Các khu công nghiệp truyền thống sẽ phải nhanh chóng nâng cấp thành các khu công nghiệp sinh thái, nơi chất thải của nhà máy này trở thành nguyên liệu của nhà máy khác.

Đặc biệt, Nghị quyết không đặt kinh tế tuần hoàn đứng độc lập, mà gắn kết chặt chẽ trên bệ phóng của “khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Công nghệ số, vạn vật kết nối (IoT) hay trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ cung cấp công cụ để đo lường phát thải, truy xuất nguồn gốc vật liệu, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và quản lý vòng đời sản phẩm, giúp hệ sinh thái tuần hoàn vận hành một cách minh bạch và chính xác nhất.

Phát triển kinh tế tuần hoàn, do đó, vượt ra khỏi khuôn khổ của một giải pháp bảo vệ môi trường đơn thuần. Nó sẽ giúp hình thành những chuỗi giá trị mới, tạo ra các “thị trường xanh” với hàng triệu việc làm mới, giúp nền kinh tế tự chủ hơn về nguồn cung nguyên liệu trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu nhiều đứt gãy. Đó chính là cách chúng ta giải bài toán tăng trưởng bứt phá mà vẫn bảo đảm an ninh sinh thái vững chắc cho muôn đời sau.

Nông dân hợp tác xã thu hoạch rau thủy canh trong nhà màng theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Hoàn thiện thể chế và thượng tôn pháp luật

Để các mục tiêu, định hướng về phát triển bền vững trở thành hiện thực, sự dẫn dắt của thể chế và kỷ cương pháp luật là yếu tố quyết định. Nghị quyết XIV yêu cầu “hoàn thiện đồng bộ pháp luật, cơ chế, chính sách, quy hoạch về quản lý tổng hợp, sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học”.

Một khung pháp lý đồng bộ, minh bạch và khả thi sẽ tạo hành lang an toàn, khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh. Cùng với đó, việc “ngăn chặn suy giảm đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái” (với mục tiêu cụ thể là “tăng diện tích các khu bảo tồn biển, ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia” và duy trì “tỷ lệ che phủ rừng mức 42%”) cần được bảo vệ bằng những chế tài nghiêm khắc đối với mọi hành vi phá hoại môi trường.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc “tăng cường công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra và xử lý có hiệu quả vi phạm pháp luật về tài nguyên, môi trường”. Điều này khẳng định thái độ không khoan nhượng đối với bất kỳ cá nhân, tổ chức nào vi phạm các quy định về môi trường, đảm bảo sự công bằng và tính răn đe của pháp luật.

Chuyển đổi xanh, xây dựng nền kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững là một hành trình dài, gian nan, đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và từng người dân. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã thắp lên “ngọn hải đăng” soi đường, vạch ra những định hướng chiến lược và mục tiêu cụ thể.

Việc thực hiện thắng lợi các mục tiêu này không chỉ giải quyết những thách thức cấp bách về môi trường hiện tại, mà còn là nền tảng vững chắc để xây dựng một đất nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc, tự tin bước vào “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Chuyển đổi xanh là con đường tất yếu để Việt Nam khẳng định vị thế, phát triển bền vững và đóng góp có trách nhiệm vào những nỗ lực chung của toàn cầu!

Phúc Lâm