Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ năm, 08/10/2026 16:02 (GMT+7)

GS Lê Văn Thiêm qua lời kể GS Phan Văn Hạp: Người thầy lớn, nhân cách lớn

Theo GS. Phan Văn Hạp, GS Lê Văn Thiêm là người có công đầu xây dựng Đại học Tổng hợp Hà Nội, một nhân cách lớn của giáo dục Việt Nam.

Năm 1949, theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Lê Văn Thiêm về nước tham gia kháng chiến, công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Năm 1951, ông được Chính phủ điều động ra Việt Bắc, giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ cương vị Hiệu trưởng hai trường tại Khu học xá Trung ương Nam Ninh (Trung Quốc) đến năm 1954.

Sau ngày giải phóng Thủ đô, ông được cử làm Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học, giữ cương vị này trong giai đoạn 1954–1956. Năm 1956, khi Chính phủ thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, GS Lê Văn Thiêm được cử làm Phó Hiệu trưởng, đồng thời kiêm Chủ nhiệm Khoa Toán.

“Giáo sư Lê Văn Thiêm là thầy của hầu hết những người làm Toán thuộc thế hệ đầu tại Việt Nam. Cùng với việc trực tiếp giảng dạy, nghiên cứu Toán học, ông là nhà lãnh đạo, quản lý, đóng góp mang tính sáng lập các trường Đại học về Khoa học Cơ bản, đồng thời đặt nền móng quan trọng cho quan hệ đối ngoại về toán học, vật lý, đặc biệt là vật lý hạt nhân của đất nước”, GS Phan Văn Hạp chia sẻ.

tm-img-alt

GS Lê Văn Thiêm (thứ hai bìa trái) và các học trò từ trái qua: Đào Huy Bích, Trần Vĩnh Hiển, Phan Văn Hạp, Hoàng Hữu Như, Nguyễn Hữu Ngự, Phan Văn Chương, phía sau (lấp mặt), Đinh Nho Chương.

NGƯỜI THẦY GẦN GŨI, THÂN TÌNH

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống, GS Phan Văn Hạp, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cho hay, ký ức của ông về người thầy lớn, GS Lê Văn Thiêm vẫn luôn sâu đậm suốt cuộc đời học, giảng dạy và làm Toán của ông hơn 70 năm qua.

Ngay từ những năm học cấp 2 ở Đức Thọ, Hà Tĩnh, ông đã nghe danh "Lưỡng quốc Tiến sĩ Lê Văn Thiêm". Bấy giờ, khi đi học dọc theo đê sông La qua nhà thuốc Lê Văn Kỷ, anh ruột của GS Lê Văn Thiêm, ông đã nuôi niềm tự hào và ngưỡng mộ về bậc tài năng của quê hương.

tm-img-alt

GS Lê Văn Thiêm. Ảnh: Tư liệu.

Đến năm 1956, sau khi rời trường THPT Phan Đình Phùng và vào học khóa 1 trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông mới chính thức trở thành học trò của GS Lê Văn Thiêm. Thời đó, không khí háo hức bao trùm các thế hệ sinh viên khi nghe tin sẽ được GS Lê Văn Thiêm trực tiếp giảng dạy. Thậm chí, ông nghe kể, nhiều thầy giáo trẻ trước đây từng học cử nhân Toán ở Hà Nội cũng quyết định ở lại, không theo gia đình vào Nam hay sang Pháp chỉ vì nghe tiếng GS Thiêm.

Có một kỷ niệm ông nhớ mãi về sự say mê, nhiệt huyết giảng bài của GS Lê Văn Thiêm. Giai đoạn đó, ông và các sinh viên được GS Lê Văn Thiêm trực tiếp giảng môn “Hàm số biến số phức” (gọi tắt là Hàm phức). Do bảng đen ở giảng đường được ghép hai cái làm một nên bục giảng bị ngắn hơn. Hôm đầu giảng vì say sưa nên GS Thiêm đã bước hụt suýt ngã.

“Tôi hú vía vì ngồi ngay bàn đầu, may không việc gì. Tôi rất thích phần “Biến hình bảo giác” khi làm bài tập được thầy khen là có cách giải độc đáo. Lúc đó cứ tưởng như mình đang làm xiếc biến hình”, GS Phan Văn Hạp nhớ lại.

Sau 3 năm học đại học, trước khi đi công tác hoặc sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh, các sinh viên được tập trung học chính trị. GS Lê Văn Thiêm đã ân cần dặn dò các học trò rằng việc học trong 3 năm qua chỉ là bước khởi đầu chuẩn bị kiến thức để sau này tự học trong quá trình làm việc. Bấy giờ, trừ một số giáo sư lớn tuổi, các thầy trẻ thường xưng "anh - em" hoặc "tôi" với sinh viên.

“GS Lê Văn Thiêm khi đó đã hài hước ví von một cách đầy hình ảnh: Ta đang học và dạy học theo kiểu “Cơm chấm cơm", tức là thầy không hơn trò bao nhiêu. Thầy vào lớp, mở sách tiếng Nga ra, vừa học vừa giảng cho trò. Thầy và trò gần như cùng học với nhau”, ông kể.

CÙNG TRÒ ĐI QUA NHỮNG NĂM CHIẾN TRANH GIAN KHỔ

Trong ký ức của GS Phan Văn Hạp, GS Lê Văn Thiêm còn là người thầy giản dị, lạc quan, đồng cam cộng khổ với học trò.

Sau khi học hết năm 2, thực hiện chủ trương rèn luyện trí thức qua lao động chân tay, ông và các sinh viên cùng các thầy đi “ba cùng”: cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với bà con nông dân ở Bình Đà, Thanh Oai, Hà Đông. Cả ban giám hiệu cùng các chủ nhiệm khoa, các thầy, cô giáo cùng sinh viên đi chăn trâu, gặt lúa, làm các việc đồng áng cùng với bà con nông dân.

tm-img-alt

Giáo sư Hoàng Tụy (giữa) cùng Giáo sư Lê Văn Thiêm và Giáo sư Nguyễn Văn Đạo, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh tư liệu.

Hằng ngày, sau 15h, thầy trò lại họp để rút các bài học từ việc lao động, quan hệ với dân… “Hình ảnh của Hiệu trưởng, GS Ngụy Như Kon Tum, của các GS Lê Văn Thiêm, Nguyễn Hoán, Hoàng Xuân Nhị đi chăn trâu gặt lúa gánh rạ… vẫn khắc in sâu mãi trong tâm trí tôi”, GS Phan Văn Hạp chia sẻ.

Những năm chiến tranh phá hoại lan ra miền Bắc, trường phải chuyển lên sơ tán ở Đại Từ (Thái Nguyên). Trong 4 năm sơ tán tại đây, GS Phan Văn Hạp có 2 lần được đi nhờ xe của GS Lê Văn Thiêm từ Hà Nội lên. Bữa cơm trưa trên đường đi sơ tán gọn nhẹ chỉ có cơm nắm và chiếc hộp Ghi-gô đựng thịt cắt quân cờ rang muối.

Khi mở hộp cơm, GS Lê Văn Thiêm dí dỏm bảo trò: “Tiêu chuẩn được mỗi bữa một miếng thịt rang hình hộp bằng đốt ngón tay!”. Sự giản dị, tinh thần lạc quan, vượt khó ấy của người thầy lớn đã trở thành điểm tựa cho các thế hệ học trò trải qua những năm tháng kháng chiến gian khổ.

NHỮNG GIÁO SƯ ĐÁNG KÍNH BẬC NHẤT CỦA NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM

GS Lê Văn Thiêm là người lãnh đạo vô cùng sâu sát, luôn quan tâm dõi theo từng bước tiến của đồng nghiệp và học trò. Lần nào có dịp đi công tác nước ngoài, ông cũng luôn tranh thủ tới thăm và động viên các học trò.

Năm 1961, trong dịp đi Dubna, ghé thăm Trường Đại học Tổng hợp Lomonosov, nhân Viện sĩ S.L. Sobolev, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Toán học Tính toán, Khoa Toán - Cơ của trường có mặt tại trường, GS Phan Văn Hạp dẫn GS Lê Văn Thiêm đi thăm lại bạn cũ của thầy.

Hai người trao đổi về dự báo khí tượng và khả năng cải thiện máy tính điện tử thế hệ BESM của Nga lúc đó. Cuộc trao đổi khá thú vị khiến GS Phan Văn Hạp hiểu thêm về khả năng cũng như hạn chế của các thuật toán và công cụ tính toán trong công tác dự báo.

Cũng chính tại buổi gặp gỡ này, sau lời tư vấn của các nhà khoa học Liên Xô, GS Lê Văn Thiêm (khi đó là Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn của ĐH Tổng hợp Hà Nội) đã quyết định cho GS Hạp theo ngành Phương pháp tính.

Năm 1965, sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Liên Xô trở về Khoa công tác, GS Phan Văn Hạp được phân công dạy Giải tích 2 và Phương pháp tính. Trước kỳ thi Toán cơ sở, môn thi quan trọng nhằm chuẩn bị cho sinh viên làm luận văn hoặc đi công tác, GS Lê Văn Thiêm đã tếu táo đùa trước buổi thi: “Anh Hạp tuy trông hiền lành và còn trẻ nhưng hỏi thi 'hắc' lắm đấy!”.

Khi GS Hạp hướng dẫn tốt nghiệp cho 4 sinh viên khóa 8 mà tên cả 4 người đều bắt đầu bằng chữ H (cùng với thầy hướng dẫn tạo thành nhóm "5H"), một hôm gặp ở Hiệu Bộ, GS Lê Văn Thiêm cũng bất ngờ hỏi vui: “Nhóm 5H có gì mới?”.

tm-img-alt

Đại tướng Võ Nguyên Giáp, GS Hoàng Tụy và GS Lê Văn Thiêm. Ảnh: ĐHQG Hà Nội

Năm 1970, khi đoàn các giáo sư, viện sĩ Toán từ Đại học Novosibirsk và Phân viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô đến thăm, GS Lê Văn Thiêm đã phân công GS Hạp giảng bài phần “hội tụ đều” của chuỗi cho lớp Toán - Cơ khóa 13 ngay tại khu lớp học tranh tre ở Đông Anh để đoàn dự giờ.

Sau buổi học, GS Thiêm vui mừng thông báo đoàn khách đánh giá rất cao buổi giảng cũng như tinh thần ghi chép bài của sinh viên. Cùng dịp đó, khi GS Hạp được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm khoa. GS Thiêm cùng Ban Giám hiệu đã trực tiếp gặp gỡ căn dặn tỉ mỉ từng công việc.

Ngày 3/7/1991, GS Lê Văn Thiêm trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 73. Trước đó, vào tháng 3, GS Ngụy Như Kon Tum, Hiệu trưởng đầu tiên và lâu nhất của trường cũng đã ra đi ở tuổi 78.

“Hai giáo sư có công đầu của Đại học Tổng hợp Hà Nội và cũng là những giáo sư đáng kính bậc nhất của nền giáo dục Việt Nam ra đi đúng lúc Trường tròn 35 tuổi. Tên của hai thầy được đặt cho hai con phố gần Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) và cho hai giảng đường đẹp nhất của cơ sở Trường ở 19 Lê Thánh Tông (Hà Nội). Một số trường học ở Hà Nội và quê hương Hà Tĩnh cũng vinh dự được mang tên thầy. Lớp lớp học trò của thầy mãi mãi ghi nhớ công ơn thầy”, GS Phan Văn Hạp xúc động.

GS. Lê Văn Thiêm sinh ngày 29/3/1918 tại xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh trong một dòng họ có truyền thống hiếu học, khoa bảng.

Tên tuổi GS. Lê Văn Thiêm gắn với rất nhiều chữ "đầu tiên": Là những người Việt Nam đầu tiên nhận được học vị tiến sĩ quốc gia của Pháp, là tác giả của công trình toán học đầu tiên của người Việt Nam công bố trên tạp chí quốc tế, là người Việt Nam đầu tiên trở thành giáo sư toán học tại một trường đại học châu Âu...

GS Hoàng Tụy, người bạn thân thiết, đồng thời cũng là một đồng nghiệp, có nhiều năm gắn bó với GS Thiêm chia sẻ: "Nếu như GS Lê Văn Thiêm cứ tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu ở Pháp hay ở Mỹ thì chắc chắn ông có thể có nhiều cống hiến to lớn hơn cho Toán học và tên tuổi quốc tế của ông lẫy lừng hơn. Song ông đã lựa chọn trở về quê nhà, cùng chia sẻ khó khăn gian khổ với đồng bào. Và thật sự, tất cả những gì ông đã cống hiến cho Tổ quốc và cộng đồng Toán học Việt Nam chỉ có thể khiến chúng ta vô cùng biết ơn và tự hào về ông".

Ghi nhận những đóng góp to lớn của GS. Lê Văn Thiêm đối với nền khoa học nước nhà, Nhà nước đã truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.

Di sản của ông được tiếp nối qua Giải thưởng Lê Văn Thiêm của Hội Toán học Việt Nam, nhằm tôn vinh các thầy cô giáo và học sinh có thành tích nổi bật trong dạy và học toán.

Bài viết nằm trong tuyến bài: "Những danh nhân trên biển tên đường phố", nhằm tôn vinh những trí thức lớn làm rạng danh đất nước và giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về cuộc đời, sự cống hiến của những danh nhân có tên trên những con phố quen thuộc mỗi ngày.

Xem Thêm

Tin mới

Đổi mới cơ chế phối hợp, phát huy sức mạnh của đội ngũ trí thức Hội ngành toàn quốc
Đổi mới cơ chế phối hợp các Hội ngành toàn quốc cần được xem xét đồng bộ với các vấn đề về hoàn thiện cơ chế, chính sách, kiện toàn tổ chức bộ máy là nội dung được Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam Phạm Ngọc Linh nhấn mạnh tại hội thảo “Giải pháp tăng cường hoạt động phối hợp giữa các hội ngành toàn quốc và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam” được tổ chức sáng 20/11.
Vai trò của đội ngũ trí thức trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Hà Tĩnh
Hà Tĩnh, là vùng “địa linh nhân kiệt” với nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú, đa dạng, được các thế hệ xây đắp, bảo tồn, kế thừa và phát huy, là nơi tụ cư của người Việt cổ, được minh chứng bằng các di chỉ khảo cổ có niên đại trên 4.000 năm như Phôi Phối-Bãi Cọi (Nghi Xuân), Thạch Lạc (Thạc Hà) …; là vùng giao thoa của nhiều nền văn hóa (Đại Việt- Chăm pa- Chân Lạp- Trung Hoa).
Lâm Đồng: Hội thảo giải pháp quản lý lũ tổng hợp lưu vực sông Lũy
Sáng ngày 18/11, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Giải pháp quản lý lũ tổng hợp lưu vực sông Lũy, tỉnh Lâm Đồng”. Hội thảo có sự tham dự của đại diện các sở, ban, ngành, địa phương, các cơ quan chuyên môn, chuyên gia, nhà khoa học và các đơn vị có liên quan.
Hải Phòng: Liên hiệp hội làm việc với Viện Kinh tế phát triển và Quy hoạch
Sáng 17/11, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật (Liên hiệp Hội) thành phố đã làm việc với Đoàn công tác của Viện Kinh tế phát triển và Quy hoạch (IDEP), nhằm tăng cường mối quan hệ hợp tác trong hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, tư vấn, phản biện và giám định xã hội góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững trên địa bàn thành phố.
Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại lễ chuyển giao vai trò chủ nhà APEC 2027
Sáng 19/11, tại Thâm Quyến, trong khuôn khổ Hội nghị các Nhà Lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chính thức tiếp nhận vai trò chủ nhà Năm APEC 2027 từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình, đánh dấu thời khắc quan trọng, chính thức khởi động Năm APEC Việt Nam 2027.
49 năm của Voyager 1, một ngày của ánh sáng
Sau hoàng hôn ngày 17/11, NASA mời người dân khắp thế giới hướng đèn lên trời, nháy mã Morse “V-G-R” chào Voyager 1, vật thể nhân tạo đầu tiên đi tới khoảng cách một ngày ánh sáng. Con tàu thăm dò vừa chạm mốc một ngày ánh sáng lúc 5h 16 phút 7 giây sáng 18/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (EST).
Tăng cường năng lực, đổi mới cơ chế tài chính khoa học và công nghệ
Tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và quản trị rủi ro sẽ tạo động lực mạnh mẽ để cộng đồng khoa học và công nghệ cả nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, góp phần thiết thực vào sự nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.