Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh và 7 giải pháp phát huy vai trò trí thức

Qua nhiều giai đoạn phát triển của Liên hiệp Hội Thành phố, hoạt động này đã góp phần cung cấp luận cứ khoa học, nhận diện rủi ro, hoàn thiện phương án kỹ thuật và nâng cao chất lượng các quyết định quản lý của Đảng và chính quyền thành phố Hồ Chí Minh.

Hội đồng Khoa học góp ý Dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục thành phố

 Đặt vấn đề

Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh (sau đây gọi là Liên hiệp Hội Thành phố) có lợi thế trong việc tập hợp, kết nối các hội khoa học chuyên ngành, trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực. Qua đó, tri thức chuyên sâu của các nhà khoa học có thể được chuyển hóa thành những luận cứ, khuyến nghị phục vụ công tác quản lý và điều hành của Thành phố.

Theo tư liệu tổng kết của Liên hiệp Hội Thành phố, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội đã được triển khai trên thực tế từ năm 2001, trước khi Quyết định số 22/2002/QĐ-TTg ngày 30/01/2002 của Thủ tướng Chính phủ được ban hành. Trải qua nhiều giai đoạn, hoạt động này từng bước mở rộng từ phản biện kỹ thuật các công trình hạ tầng sang các vấn đề về quy hoạch, môi trường, giao thông, giáo dục và quản trị đô thị.

Nghiên cứu thực tiễn hoạt động của Liên hiệp Hội thành phố không chỉ giúp nhận diện những đóng góp của đội ngũ trí thức đối với sự phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh mà còn cung cấp những kinh nghiệm có giá trị cho việc đổi mới hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của hệ thống Liên hiệp Hội trong cả nước.

Những kết quả nổi bật của hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội

Hoạt động phản biện kỹ thuật đối với các công trình, dự án trọng điểm:

Phản biện kỹ thuật là một trong những lĩnh vực hoạt động nổi bật của Liên hiệp Hội thành phố. Theo tài liệu tổng hợp, trong giai đoạn 2002–2026, Liên hiệp Hội đã tổ chức phản biện kỹ thuật đối với 167 dự án. Tài liệu cũng ghi nhận những thống kê theo các giai đoạn khác nhau, trong đó có 145 dự án phản biện giai đoạn 2007–2012 và 636 dự án giai đoạn 2013–2018.

Các số liệu này phản ánh quy mô hoạt động đáng chú ý, nhưng thuộc những phạm vi thống kê khác nhau nên cần được đối chiếu với hồ sơ nhiệm vụ trước khi sử dụng để xác định tổng số dự án trong toàn kỳ.

Các lĩnh vực được phản biện khá đa dạng, bao gồm năng lượng, thủy lợi, giao thông, cảng biển, logistics, thoát nước, chống ngập và bảo vệ môi trường. Những công trình, dự án tiêu biểu được nêu trong tư liệu gồm thủy điện Sơn La, Quy hoạch thủy lợi Đồng bằng sông Cửu Long, Quy hoạch nhóm cảng biển số 5, các tuyến metro thành phốHồ Chí Minh, dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc – Thị Nghè và dự án vệ sinh môi trường Tân Hóa – Lò Gốm.

Liên hiệp Hội thành phốcũng đã tổ chức phản biện dự án đầu tư xây dựng cầu Thủ Thiêm II và chủ trương thu phí ô tô lưu thông vào khu vực trung tâm Thành phốnhằm hạn chế ùn tắc giao thông.

Đóng góp quan trọng của đội ngũ trí thức trong các hoạt động này là cung cấp những phân tích chuyên sâu về giải pháp kỹ thuật, tính khả thi, điều kiện triển khai và các rủi ro có thể phát sinh. Thông qua việc xem xét phương án từ nhiều góc độ, các chuyên gia góp phần phát hiện những điểm chưa hợp lý, đề xuất giải pháp thay thế và bổ sung cơ sở khoa học cho quá trình ra quyết định.

Giá trị của phản biện không chỉ nằm ở việc phát hiện sai sót trong hồ sơ dự án mà còn ở khả năng dự báo những vấn đề có thể xuất hiện trong quá trình vận hành, bảo trì và khai thác công trình. Đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, những đánh giá độc lập ngay từ giai đoạn chuẩn bị có thể giúp hạn chế nguy cơ điều chỉnh thiết kế, phát sinh chi phí và tác động tiêu cực đến môi trường, đời sống dân cư.

Tư vấn khoa học từ giai đoạn hình thành dự án:

Nếu phản biện tập trung phân tích, đánh giá một phương án hoặc đề án đã được xây dựng, thì tư vấn khoa học có ý nghĩa quan trọng ngay từ giai đoạn xác định vấn đề, mục tiêu và phương án thực hiện.

Theo tài liệu tổng kết, trong giai đoạn 2015–2021, Liên hiệp Hội thành phốđược giao tư vấn khoa học ngay từ đầu đối với hai dự án: xây dựng hệ thống thoát nước và mở rộng đường D1, quận Bình Thạnh; xử lý lún sụp mặt đường Trường Sa và Hoàng Sa, Quận 1.

Kết quả này cho thấy tư vấn khoa học đã được vận dụng trong thực tiễn, song số lượng nhiệm vụ được giao từ giai đoạn hình thành dự án còn hạn chế so với quy mô và nhu cầu phát triển của thành phố.

Việc huy động chuyên gia từ sớm giúp cơ quan quản lý và chủ đầu tư có thêm cơ sở để xác định yêu cầu, so sánh các phương án, nhận diện những ràng buộc kỹ thuật và lựa chọn giải pháp phù hợp. Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa phòng ngừa, bởi việc điều chỉnh một phương án ở giai đoạn chuẩn bị thường thuận lợi hơn so với xử lý những bất cập khi công trình đã triển khai.

Do đó, cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận chủ yếu phản biện các hồ sơ đã hoàn thiện sang chủ động tham gia tư vấn ngay từ khâu chuẩn bị chính sách, quy hoạch và dự án.

Giám định xã hội và theo dõi quá trình thực hiện dự án:

Một dấu ấn đáng chú ý trong hoạt động của Liên hiệp Hội thành phốlà việc tham gia giám định xã hội dự án Vệ sinh môi trường Thành phốlưu vực Nhiêu Lộc – Thị Nghè trong giai đoạn 2005–2012. Theo tư liệu, Liên hiệp Hội đã lập báo cáo hằng quý gửi UBND thành phốvà các sở, ngành liên quan.

Hoạt động này cho thấy vai trò của giới khoa học không chỉ giới hạn ở việc đánh giá hồ sơ trước khi dự án được phê duyệt mà còn có thể được phát huy trong quá trình tổ chức thực hiện.

Thông qua theo dõi, phân tích và kiến nghị, chuyên gia có điều kiện nhận diện những vấn đề phát sinh, xem xét mức độ phù hợp giữa mục tiêu ban đầu và kết quả thực hiện, từ đó đề xuất giải pháp điều chỉnh khi cần thiết.

Mở rộng phản biện sang quy hoạch, chính sách và quản trị đô thị:

Bên cạnh các công trình kỹ thuật, Liên hiệp Hội thành phốcòn tham gia góp ý nhiều vấn đề có ý nghĩa đối với định hướng phát triển dài hạn, như mô hình thí điểm chính quyền đô thị, Chiến lược phát triển giáo dục Thành phốđến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Quy hoạch Thành phốThủ Đức và việc triển khai Nghị quyết số 31-NQ/TW về phát triển Thành phố Hồ Chí Minh.

Các nội dung được tư liệu đề cập còn bao gồm bảng giá đất, bảo tồn rừng ngập mặn Cần Giờ và định hướng quy hoạch Thành phốvới tầm nhìn dài hạn.

Sự mở rộng phạm vi này cho thấy tiềm năng của hoạt động tư vấn, phản biện trong việc đóng góp vào các vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn liên quan đến thể chế, kinh tế, xã hội và quản trị phát triển.

Đối với những vấn đề phức hợp như quy hoạch đô thị, giao thông công cộng, chống ngập hoặc bảo vệ hệ sinh thái, việc kết hợp ý kiến của nhiều ngành khoa học giúp cơ quan quản lý có cái nhìn toàn diện hơn, hạn chế tình trạng giải quyết riêng lẻ từng vấn đề mà chưa tính đầy đủ các mối liên hệ và tác động dài hạn.

Những hạn chế và vấn đề đặt ra

Bên cạnh kết quả đạt được, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp Hội thành phốcòn một số vấn đề cần tiếp tục giải quyết.

Thứ nhất, việc giao nhiệm vụ tư vấn khoa học từ giai đoạn hình thành dự án chưa tương xứng với nhu cầu thực tiễn. Nếu chuyên gia chỉ được mời khi phương án đã được xây dựng tương đối hoàn chỉnh, khả năng tác động đến việc xác định mục tiêu và lựa chọn giải pháp tổng thể sẽ bị hạn chế.

Thứ hai, hoạt động giám định xã hội chưa được triển khai thường xuyên. Việc theo dõi độc lập quá trình thực hiện các chương trình, dự án có thể mang lại nhiều thông tin quan trọng, nhưng cần có cơ chế giao nhiệm vụ, tiếp cận dữ liệu và bố trí nguồn lực rõ ràng.

Thứ ba, cơ chế tài chính và tổ chức thực hiện cần tiếp tục được hoàn thiện để bảo đảm điều kiện nghiên cứu, khảo sát và đánh giá của chuyên gia. Chất lượng phản biện phụ thuộc đáng kể vào thời gian nghiên cứu, mức độ đầy đủ của hồ sơ và khả năng tiếp cận các thông tin cần thiết.

Thứ tư, cơ sở dữ liệu chuyên gia và dữ liệu về kết quả phản biện cần được chuẩn hóa. Việc tổng hợp số liệu theo các giai đoạn, loại hình nhiệm vụ và phương thức tổ chức khác nhau cần có quy trình thống nhất để phục vụ công tác quản lý và đánh giá.

Thứ năm, cần quan tâm hơn đến việc theo dõi, đánh giá mức độ tiếp thu và tác động của các kiến nghị. Nếu chỉ đánh giá hoạt động bằng số lượng hội nghị, báo cáo hoặc dự án được phản biện thì chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả thực chất đối với chất lượng quản lý và phát triển.

Những vấn đề trên đặt ra yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chú trọng tổ chức hoạt động sang quản trị theo chất lượng, kết quả và tác động; đồng thời nâng cao tính chủ động của Liên hiệp Hội trong việc đề xuất những vấn đề cần phản biện.

Giải pháp phát huy vai trò trí thức trong thời gian tới

1. Chủ động tham gia từ sớm vào quá trình xây dựng chính sách và chuẩn bị đầu tư

Liên hiệp Hội thành phố cần tăng cường phối hợp với UBND thành phố và các cơ quan chuyên môn để xây dựng danh mục những chính sách, quy hoạch, chương trình và dự án cần tư vấn, phản biện theo năm và theo giai đoạn trung hạn.

Đối với các dự án có quy mô lớn, tác động liên ngành hoặc ảnh hưởng lâu dài đến môi trường và đời sống dân cư, cần xem xét mời chuyên gia tham gia ngay từ khâu xác định vấn đề, xây dựng nhiệm vụ, phân tích phương án và đánh giá tác động.

Việc tham gia sớm sẽ tạo điều kiện để trí thức đóng góp vào quá trình lựa chọn giải pháp, thay vì chỉ đánh giá một phương án đã được định hình. Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro và sử dụng nguồn lực.

2. Xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia và hệ thống quản trị tri thức

Cần tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia theo lĩnh vực, chuyên ngành sâu, kinh nghiệm thực tiễn, năng lực nghiên cứu và khả năng tham gia các nhiệm vụ tư vấn, phản biện.

Cơ sở dữ liệu nên được kết nối với các hội thành viên, trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức khoa học - công nghệ, bảo đảm thông tin được cập nhật, xác thực và khai thác phù hợp với yêu cầu của từng nhiệm vụ.

Song song với đó, cần hình thành hệ thống lưu trữ và quản trị tri thức từ các nhiệm vụ đã thực hiện, bao gồm báo cáo phản biện, kiến nghị, phản hồi của cơ quan đặt hàng và những bài học kinh nghiệm. Việc số hóa các nguồn dữ liệu này sẽ giúp tăng tính kế thừa, giảm trùng lặp và nâng cao chất lượng tổ chức nhiệm vụ.

3. Nâng cao chất lượng, tính độc lập và trách nhiệm của hội đồng phản biện:

Chất lượng phản biện trước hết phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng chuyên gia, đúng lĩnh vực và đúng yêu cầu của nhiệm vụ.

Liên hiệp Hội TP cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí lựa chọn chuyên gia, tăng cường phối hợp liên ngành và bảo đảm sự cân đối giữa kiến thức chuyên môn với kinh nghiệm thực tiễn. Đối với những vấn đề phức tạp, cần xem xét huy động chuyên gia về kinh tế, xã hội, môi trường và quản trị bên cạnh chuyên gia kỹ thuật.

Đồng thời, cần chú trọng tính độc lập, khách quan, trung thực khoa học; quy định rõ trách nhiệm của thành viên hội đồng, việc công khai xung đột lợi ích và yêu cầu về chất lượng báo cáo. Các ý kiến phản biện cần dựa trên chứng cứ, lập luận rõ ràng và kiến nghị có khả năng thực hiện.

4. Tăng cường giám định xã hội và theo dõi sau phản biện:

Cần nghiên cứu mở rộng hoạt động giám định xã hội đối với những chương trình, dự án có quy mô lớn, thời gian thực hiện dài hoặc tác động đáng kể đến kinh tế, xã hội và môi trường.

Nội dung giám định nên tập trung vào mức độ thực hiện mục tiêu, sự phù hợp giữa phương án được phê duyệt và tình hình triển khai, những vấn đề phát sinh, chất lượng đầu ra và các kiến nghị điều chỉnh.

Để thực hiện hiệu quả, cần làm rõ phạm vi, phương thức tổ chức, cơ chế tiếp cận thông tin, nguồn kinh phí và trách nhiệm phản hồi của cơ quan liên quan. Đồng thời, phải phân biệt rõ giám định xã hội với tư vấn giám sát thi công và giám sát xã hội để bảo đảm đúng chức năng, tránh chồng chéo.

5. Đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả hoạt động:

Cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả tư vấn, phản biện và giám định xã hội theo hướng kết hợp giữa số lượng, chất lượng và tác động thực tiễn.

Bên cạnh số lượng nhiệm vụ và báo cáo, cần theo dõi tỷ lệ kiến nghị được tiếp thu toàn bộ hoặc một phần; những nội dung được giải trình; các thay đổi về phương án, thiết kế hoặc chính sách sau phản biện; và các vấn đề được phát hiện, xử lý trong quá trình thực hiện.

Cơ chế phản hồi hai chiều giữa Liên hiệp Hội, chuyên gia và cơ quan đặt hàng sẽ giúp nhận diện những điểm còn hạn chế, nâng cao trách nhiệm giải trình và tạo động lực để chuyên gia tiếp tục tham gia.

6. Phát huy tính chủ động của trí thức và mở rộng hợp tác liên ngành

Liên hiệp Hội cần khuyến khích các hội thành viên, trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia chủ động đề xuất những vấn đề cần tư vấn, phản biện xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của Thành phố.

Các diễn đàn khoa học, hội thảo chuyên đề và nhóm chuyên gia liên ngành nên tập trung vào những vấn đề có tính chiến lược như phát triển giao thông công cộng, chống ngập, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, bảo vệ hệ sinh thái, chất lượng môi trường, chuyển đổi số và quản trị đô thị.

Đối với các vấn đề mới, phức tạp hoặc đòi hỏi chuyên môn đặc biệt, cần tăng cường kết nối với chuyên gia trong cả nước và mạng lưới khoa học quốc tế. Cách làm này giúp mở rộng nguồn tri thức, tiếp cận kinh nghiệm tiên tiến và nâng cao chất lượng các khuyến nghị chính sách.

7. Hoàn thiện cơ chế đặt hàng và bảo đảm nguồn lực:

Để hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội phát triển bền vững, cần tiếp tục rà soát, kiến nghị hoàn thiện cơ chế đặt hàng, quy trình thực hiện và kinh phí phù hợp với yêu cầu chuyên môn của từng nhiệm vụ.

Cần bảo đảm điều kiện để chuyên gia có đủ thời gian nghiên cứu, khảo sát, phân tích và trao đổi; đồng thời xác định rõ trách nhiệm cung cấp hồ sơ, thời hạn phản hồi và cơ chế giải trình của cơ quan tiếp nhận kiến nghị.

Bên cạnh nguồn lực ngân sách theo quy định, cần phát huy các hình thức hợp tác hợp pháp với cơ sở nghiên cứu, tổ chức khoa học – công nghệ và các đối tác phù hợp. Việc sử dụng nguồn lực phải bảo đảm công khai, minh bạch, đúng mục đích và không làm ảnh hưởng đến tính độc lập của hoạt động phản biện.

Thực tiễn hoạt động của Liên hiệp các Hội thành phố Hồ Chí Minh cho thấy tư vấn, phản biện và giám định xã hội là một phương thức quan trọng để phát huy trí tuệ, kinh nghiệm và trách nhiệm xã hội của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ. Trong giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng số lượng nhiệm vụ mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, tính độc lập và tác động thực tiễn của hoạt động tư vấn, phản biện. Muốn vậy, cần thúc đẩy sự tham gia của chuyên gia từ sớm, hoàn thiện cơ chế đặt hàng và tài chính, phát triển cơ sở dữ liệu chuyên gia, tăng cường giám định xã hội và thiết lập cơ chế đánh giá việc tiếp thu kiến nghị. Khi được tổ chức chuyên nghiệp, có cơ chế phù hợp và gắn với nhu cầu thực chất của cơ quan quản lý, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội sẽ tiếp tục là kênh quan trọng để chuyển hóa tri thức khoa học thành giá trị phát triển, góp phần xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh phát triển nhanh, bền vững, hiện đại và dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.