Người mở đường cho máy tính hiểu tiếng Việt

GS.TS Phan Thị Tươi, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TPHCM vừa được vinh danh là Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu năm 2026 (giai đoạn 2011-2026) bởi những đóng góp nổi bật cho giáo dục, nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực công nghệ thông tin.

GS.TS Phan Thị Tươi, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TPHCM. Ảnh: HCMUT.

ĐẶT NỀN MÓNG CHO XỬ LÝ TIẾNG VIỆT BẰNG MÁY TÍNH

Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (natural language processing - NLP) là một trong những lĩnh vực khó nhất của trí tuệ nhân tạo, tập trung vào các ứng dụng "dạy" máy tính hiểu được ý nghĩa và tương tác, giao tiếp bằng chính ngôn ngữ con người. Trong khi nhiều quốc gia trên thế giới đã nghiên cứu và ứng dụng NLP hơn nửa thế kỷ, lĩnh vực này vẫn còn rất mới mẻ tại Việt Nam. Đặc biệt, "xử lý tiếng Việt" là bài toán chỉ có thể do chính người Việt thực hiện, không thể chuyển giao công nghệ từ nước ngoài.

Nhận thấy khoảng trống đó, TS Phan Thị Tươi đã lựa chọn theo đuổi hướng nghiên cứu đầy thách thức này. Năm 1985, bà bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Trường Đại học Tổng hợp Tiệp Khắc (Karlova Universita) với đề tài "Giao tiếp với máy tính trên cơ sở dữ liệu bằng tiếng Việt".

Trở về nước, vừa tham gia giảng dạy, vừa đảm trách vai trò lãnh đạo Trường ĐH Bách khoa TPHCM, TS Phan Thị Tươi vẫn tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu các ứng dụng NLP. Hàng loạt đề tài như "Bắt lỗi chính tả tiếng Việt bằng máy tính", "Xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính", "Xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính và ứng dụng dịch xuôi ngược Anh - Việt", "Xử lý khoảng trống từ vựng cho các bản dịch Anh - Việt"... lần lượt ra đời, đưa tên tuổi GS.TS Phan Thị Tươi nổi như cồn trong ngành máy tính.

Đáng chú ý, chương trình có khả năng tự động tạo ra các luật bắt lỗi chính tả, với hơn 20.000 luật và bộ tự điển 30.000 từ.

Bên cạnh đó, công cụ "trợ giúp truy xuất thông tin" do bà và cộng sự phát triển được cải tiến theo hướng có thể "hiểu" được ngữ nghĩa. Nhờ vậy, công cụ không chỉ tìm kiếm dưới dạng từ khóa (tương tự cách thức của Google) mà còn truy xuất được những thông tin có liên quan, đồng nghĩa với từ khóa.

Điểm khác biệt trong các công trình của GS.TS Phan Thị Tươi là định hướng tập trung vào nghiên cứu nền tảng, xây dựng "hạ tầng cơ sở" (cơ sở dữ liệu, kho ngữ liệu) nhằm phục vụ mục tiêu phát triển lâu dài của lĩnh vực NLP. Những nền tảng này cũng được chia sẻ để các nhóm nghiên cứu đi sau kế thừa, rút ngắn tiến độ và tiếp tục hoàn thiện các bộ sản phẩm. Song song với hoạt động nghiên cứu, bà còn là tác giả của 3 quyển sách và hơn 40 bài báo phổ biến kết quả các công trình nghiên cứu.

NỮ HIỆU TRƯỞNG ĐẦU TIÊN CỦA ĐH QUỐC GIA TPHCM

Trò chuyện về cơ duyên đến với ngành máy tính, GS.TS Phan Thị Tươi chia sẻ, thời của bà, việc học ngành gì là do nhu cầu của đất nước, học về để phục vụ quê hương chứ hầu như không do bản thân quyết định.

Năm 1969, GS Phan Thị Tươi được cử sang Tiệp Khắc học chuyên ngành Kỹ thuật điện tử tại Trường Đại học Kỹ thuật Tiệp Khắc. Giống nhiều du học sinh Việt Nam thời ấy, bà luôn mang theo khát vọng trở về để góp sức xây dựng đất nước.

Cuối năm 1976, bà trở về nước, nhận nhiệm vụ giảng dạy tại Trường Đại học Bách khoa (ĐH Quốc gia TPHCM) - ĐH Bách khoa TPHCM. Là một giảng viên trẻ, bà từng bước khẳng định năng lực chuyên môn và quản lý.

Năm 1998, sau hơn 20 năm gắn bó với nhà trường, GS.TS.NGND Phan Thị Tươi được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TPHCM, trở thành nữ hiệu trưởng đầu tiên của hệ thống ĐHQG TPHCM.

Trên cương vị hiệu trưởng, GS.TS Phan Thị Tươi đã đẩy mạnh chiến lược phát triển đội ngũ. Bà chú trọng bồi dưỡng, đào tạo giảng viên, cử cán bộ đi học ở nước ngoài, đồng thời thu hút giáo sư Việt kiều, nghiên cứu sinh mới về nước và sinh viên xuất sắc tham gia giảng dạy.

Sau gần 10 năm lãnh đạo, bà đã đưa ngôi trường vốn có tới 80% nam giới trở thành đơn vị Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, ghi dấu với nhiều thành tích nổi bật, trong đó có 3 lần vô địch Giải Robocon châu Á - Thái Bình Dương.

Nhìn lại chặng đường đã qua, GS.TS Phan Thị Tươi chia sẻ, đó là một hành trình nhiều khó khăn, đời sống thiếu ăn, thiếu mặc, thiếu điều kiện nghiên cứu. Khi đó, cả trường chỉ có một cái máy tính cũ kỹ, thầy và trò thường xuyên phải tới Công ty IBM thuê máy làm việc… Tới năm học 1987-1988, trường mới có được cái máy tính để bàn mới. Thế nhưng, nhiệt huyết cống hiến luôn tràn đầy

Gắn bó với Trường ĐH Bách khoa và sau này là là ĐHQG TPHCM, hạnh phúc của bà là được chứng kiến các thế hệ sinh viên trưởng thành. “Đó là niềm vui và tự hào lớn nhất của tôi”, bà chia sẻ.

Với những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên - tiếng Việt trên máy tính, như bắt lỗi chính tả tiếng Việt, dịch tự động Anh - Việt, Việt - Anh, truy xuất dữ liệu..., năm 2009, GS.TS Phan Thị Tươi được trao Giải thưởng Kovalevskaia.

CHƯA BAO GIỜ NGỪNG ĐAM MÊ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

GS Tươi cho biết, cả cuộc đời mình, bà chưa bao giờ ngừng đam mê nghiên cứu khoa học. Dù ở bất kỳ cương vị nào, bà vẫn giữ trọn niềm đam mê đó.

Bà nhớ lại, những năm làm Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TPHCM là quãng thời gian bận rộn nhất. Ban ngày, bà vừa điều hành nhà trường, vừa giảng dạy; tối về lại chu toàn vai trò người vợ, người mẹ. Chỉ khi công việc gia đình đã xong, bà mới bắt đầu nghiên cứu khoa học. "Có nhiều hôm tôi làm việc đến 1-2h sáng. Cả thứ bảy, chủ nhật, phần lớn thời gian tôi đều dành cho chuyên môn", bà kể.

Ít ai biết rằng, phía sau hình ảnh một nữ hiệu trưởng quyết đoán là một người phụ nữ rất mực giản dị, yêu nữ công gia chánh. "Ở cơ quan mình làm thủ trưởng, nhưng về nhà phải cởi bỏ 'cái áo' thủ trưởng ấy ra để làm vợ, làm mẹ", bà cười. Không qua trường lớp, bà tự học nấu ăn, may vá qua sách.

Suốt 10 năm làm Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TPHCM, mỗi ngày bà rời nhà từ 7h sáng và chỉ trở về lúc 7h tối, nhưng vẫn tự tay chuẩn bị bữa cơm cho cả gia đình. Với GS.TS Phan Thị Tươi, những bữa cơm nhà không chỉ là chuyện nấu nướng mà còn là cách gìn giữ sự ấm cúng và gắn kết.