Nhà khoa học một đời 'trả nợ' đất nước

PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh cho hay, trong giai đoạn đất nước chiến tranh đau thương nhất, những người cùng thế hệ với ông phải cầm súng ra trận thì ông lại được đi ăn học tử tế. “Tôi tự thấy mình mắc nợ rất lớn với đất nước”, ông chia sẻ. Và ông đã dành cả cuộc đời làm khoa học để trả món nợ ân tình đó.

PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh. Ảnh: amdong.gov.

ĐƯA NĂNG LƯỢNG NGUYÊN TỬ PHỤC VỤ CUỘC SỐNG

Năm 1974, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh trở về nước, mang theo khát vọng cống hiến cho nền khoa học nước nhà, công tác tại Viện Vật lý (thuộc Viện Khoa học Việt Nam. Tuy nhiên, bước ngoặt quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông đến vào năm 1976, khi chuyển công tác về Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt.

Đó là giai đoạn đất nước vừa thống nhất, Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt bước vào quá trình khôi phục và phát triển nhằm phục vụ các mục đích hòa bình. Là một trong những cán bộ khoa học chủ chốt tham gia giai đoạn lịch sử ấy, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh đã đồng hành cùng Viện suốt hơn ba thập niên (1976–2007), đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như Trưởng phòng Hóa phóng xạ, Giám đốc Trung tâm Phân tích và Môi trường và Phó Viện trưởng. Trên mỗi cương vị, ông đều ghi dấu bằng những công trình khoa học có giá trị thực tiễn và đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Điểm nổi bật trong sự nghiệp nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh là tinh thần gắn khoa học với thực tiễn, hướng các kết quả nghiên cứu vào giải quyết những vấn đề cấp thiết của đời sống.

Trong lĩnh vực y tế, ông là tác giả các công trình nghiên cứu điều chế dược chất phóng xạ I-131 và P-32, tạo nguồn dược chất phục vụ chẩn đoán và điều trị các bệnh lý tuyến giáp, ung thư cho các bệnh viện tại Lâm Đồng và nhiều địa phương khu vực phía Nam. Thành quả này góp phần giảm đáng kể chi phí, thời gian điều trị, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận các kỹ thuật y học hạt nhân của người bệnh.

Ở lĩnh vực môi trường, ông chủ trì xây dựng cơ sở dữ liệu và thiết lập hệ thống quan trắc phóng xạ môi trường tại TP HCM. Đây là công trình có ý nghĩa chiến lược trong công tác giám sát an toàn bức xạ, tạo nền tảng khoa học phục vụ bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng tại đô thị lớn nhất cả nước.

Không chỉ là nhà khoa học tận tụy, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh còn là người thầy tâm huyết. Ông đã công bố hơn 10 công trình khoa học trong nước và trực tiếp hướng dẫn thành công 8 nghiên cứu sinh bảo vệ luận án tiến sĩ. Nhiều học trò của ông sau này tiếp tục trở thành lực lượng nòng cốt của ngành hạt nhân Việt Nam, nối tiếp hành trình nghiên cứu và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục tiêu phát triển bền vững.

“THUYỀN TRƯỞNG” CỦA LIÊN HIỆP HỘI LÂM ĐỒNG, NÂNG TẦM VỊ THẾ ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC

Gắn bó với Liên hiệp Hội Lâm Đồng ngay từ những ngày đầu thành lập, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh đã khẳng định bản lĩnh của một nhà quản lý khoa học giàu tâm huyết, có khả năng kết nối và phát huy sức mạnh của đội ngũ trí thức địa phương.

PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh giữ cương vị Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Lâm Đồng trong hai nhiệm kỳ đầu (1994-2007), trước khi được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Liên hiệp Hội khóa III (2007-2012). Dưới sự điều hành của ông, tổ chức từng bước đổi mới phương thức hoạt động, không chỉ mở rộng quy mô mà còn nâng cao chất lượng, khẳng định vai trò là cầu nối giữa đội ngũ trí thức với các cấp lãnh đạo, quản lý của tỉnh.

Một trong những dấu ấn nổi bật nhất trong nhiệm kỳ của ông là việc chỉ đạo thực hiện thành công đề tài “Điều tra, đánh giá hiệu quả các đề tài, dự án khoa học và công nghệ trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng giai đoạn 1996-2005”. Đây là lần đầu tiên Liên hiệp Hội Lâm Đồng chủ trì một đề tài quy mô lớn nhằm đánh giá toàn diện hiệu quả của các nhiệm vụ khoa học và công nghệ đã được triển khai trong suốt một thập niên. Không chỉ thể hiện tư duy đổi mới và tinh thần nhìn thẳng vào thực tiễn, đề tài còn mở ra hướng tiếp cận mới trong công tác quản lý khoa học của địa phương.

Kết quả quan trọng của công trình là việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá các nhiệm vụ khoa học và công nghệ dựa trên ba trụ cột: giá trị sáng tạo tri thức, giá trị chuyển giao - ứng dụng và hiệu quả kinh tế - xã hội. Bộ tiêu chí này trở thành cơ sở tham khảo quan trọng cho công tác thẩm định, nghiệm thu các nhiệm vụ khoa học và công nghệ của tỉnh, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư từ ngân sách nhà nước.

Để hoàn thành đề tài, trong hơn hai năm triển khai (2008-2009), PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh đã quy tụ đông đảo chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực tham gia phản biện, đánh giá, tạo nên một diễn đàn học thuật sôi nổi và giàu tính phản biện. Đây cũng là một trong những hoạt động tiêu biểu thể hiện vai trò tập hợp, đoàn kết và phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức mà Liên hiệp Hội Lâm Đồng hướng tới.

Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh còn là tiếng nói có uy tín trong nhiều vấn đề phát triển của địa phương. Tại các hội thảo, diễn đàn khoa học, những ý kiến của ông về quy hoạch đô thị, bảo tồn cảnh quan Đà Lạt, phát triển nông nghiệp công nghệ cao hay bảo vệ môi trường luôn được lãnh đạo tỉnh và giới chuyên môn đánh giá cao bởi tính khoa học, thực tiễn và trách nhiệm.

Với ông, trách nhiệm của người trí thức không chỉ nằm ở phòng thí nghiệm hay giảng đường mà còn ở sự dấn thân, đóng góp những ý kiến thẳng thắn, khách quan vì sự phát triển bền vững của địa phương.

Ông từng chia sẻ: "Trí thức là phải nói thẳng, nói thật và nói có trách nhiệm”. Ông đã góp phần nâng cao uy tín, vị thế của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

MỘT ĐỜI TRẢ “ƠN NGHĨA” VỚI ĐẤT NƯỚC

PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh sinh năm 1939 tại xã Cam Thành, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nơi những thử thách của thiên nhiên và lịch sử đã hun đúc nên ý chí kiên cường của biết bao thế hệ.

Năm 1960, khi đang là sinh viên Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, ông được Nhà nước tuyển chọn sang Liên Xô (nay là Liên bang Nga) học tập. Những năm tháng học tập ở nước ngoài không chỉ giúp ông tiếp cận nền khoa học hiện đại mà còn hun đúc sâu sắc hơn ý thức trách nhiệm đối với Tổ quốc.

Nhìn lại chặng đường đã qua, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh nhiều lần bày tỏ rằng những gì ông có được là món nợ ân tình với đất nước Ông đã có 12 năm được học tập ở Nga, 5 năm học tập ở Trung Quốc. Khi những người cùng thế hệ cầm súng ra trận, đối mặt với quân thù thì ông được đi học tử tế.

“Vì vậy, tất cả những tri thức mình có không còn là của riêng mình nữa, mà là ơn nghĩa của đất nước, khó lòng trả hết”, ông chia sẻ.

Quan niệm ấy đã trở thành kim chỉ nam cho cả hành trình hơn nửa thế kỷ hoạt động khoa học của ông. PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh luôn xem việc cống hiến cho khoa học và đào tạo thế hệ kế cận là cách thiết thực nhất để đáp đền sự tin cậy của Tổ quốc và Nhân dân.

Ở tuổi ngoài 80, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh vẫn giữ sự minh mẫn và ngọn lửa đam mê khoa học. Trong ngôi nhà nhỏ trên đường Cô Giang (Đà Lạt), mỗi ngày ông vẫn dõi theo những chuyển động của đất nước, của ngành khoa học và hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam, luôn sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đóng góp ý kiến khi được tham vấn.

Hơn nửa thế kỷ cống hiến, PGS.TS Nguyễn Mộng Sinh là hình ảnh đẹp của một nhà khoa học tận hiến, một người trí thức suốt đời phụng sự Tổ quốc bằng tri thức, trách nhiệm và tâm huyết.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.