Quan hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Sinh Sắc: Góp phần hình thành tư tưởng yêu nước của Nguyễn Sinh Cung

Uyên bác bất như San

Thông minh bất như Sắc

Tài hoa bất như Quý

Cường trí bất như Lương.

Nghĩa là:

Hiểu rộng không ai bằng Phan Văn San

Thông minh không ai bằng Nguyễn Sinh Sắc

Tài hoa không ai bằng Vương Thúc Quý

Và nhớ giỏi không ai bằng Trần Văn Lương.

Hai cụ có trí tuệ mẫn tiệp, ham học hỏi, thích hát phường vải và cùng học với thầy Đông Khê Nguyễn Thức Tự, cùng soi chung truyền thống hiếu học và yêu nước của xứ Nghệ. Đó là cơ sở để hai cụ có điều kiện gần gũi, am hiểu, thân thiết với nhau. Mối quan hệ này đã góp phần hình thành tư tưởng yêu nước của Nguyễn Sinh Cung.

Những câu chuyện về Nguyễn Sinh Cung ngày nay phần lớn là giai thoại dân gian. Người ta kể rằng Nguyễn Sinh Cung thường được phục vụ bố tiếp khách, nghe các cụ đàm đạo về thời cuộc. Năm lên 10 tuổi, trong một đêm cụ Sắc đang đàm đạo với cụ Phan ở nhà thì có cậu Cung đứng cạnh. Thấy Cung khôi ngô, mẫn tiệp, nhân nhìn thấy trăng lên sáng đẹp, Phan liền ra câu đối cho Cung: “Nguyệt thượng bạch” nghĩa là trăng mọc sáng đẹp thì Nguyễn Sinh Cung ứng khẩu đối ngay “Nhật hạ hồng” nghĩa là mặt trời lặn đỏ. Phan khen ngợi và cho Cung là người có tư chất thông minh và khẩu khí anh hùng.

Nguyễn Sinh Sắc

Khuya sớm những mong ghi sử sách

Lập thân hèn nhất ấy văn chương

Thì các cụ mừng và hy vọng Cụ Sinh Sắc ngày càng chăm lo bồi dưỡng tư tưởng yêu nước cho Nguyễn Sinh Cung. Nguyễn Sinh Cung là con út và được sự chú ý của cha thường cho ngồi phục vụ tiếp khách, đi đâu thì cho đi cùng. Đó là điều kiện để Nguyễn Sinh Cung cảm nhận được thời cuộc qua sự đàm đạo của cha chú đã gợi mở cho Nguyễn Sinh Cung trong suy nghĩ yêu nước.

Tháng 7 năm 1905, Phan Bội Châu từ Nhật Bản bí mật về nước, rồi về quê lựa chọn thanh niên đi du học ở Nhật để mai sau về giúp nước. Trong đó cụ Phan có chọn Nguyễn Sinh Cung. Theo Trần Dân Tiên thì cụ Phan muốn đưa Cung sang Nhật học nhưng Cung từ chối con đường Đông Du. Việc Nguyễn Sinh Cung ý thức được không sang Nhật, không theo Đông Du là tác động của cụ Sắc. Mặc dầu Phan Bội Châu là người khởi động tinh thần yêu nước cho cụ Sắc và thông qua mối quan hệ của hai cụ đã ảnh hưởng đến Nguyễn Sinh Cung. Cụ Sắc rất quý trọng sự nhiệt thành của cụ Phan nhưng ngẫm lại những thất bại của các phong trào yêu nước trước Phan thì cụ trăn trở, không tin phong trào Đông Du do Phan đề xướng và lãnh đạo sẽ thắng lợi.

Giai đoạn 1901 – 1905 là thời gian cụ Nguyễn Sinh Sắc suy ngẫm và tìm hướng đi mới mở đường cho Nguyễn Sinh Cung. Lời văn cụ Nguyễn Sinh Sắc mừng Nguyễn Tài Tuấn đậu cử nhân năm Bính Ngọ - 1906 đã thể hiện điều này:

Ngô bối do vi cức viên tiếp thân

Hiện tại chi khí khám đàm Giáp Ất

Tiên công dĩ đại bút hùng văn minh thế

Tái sinh tằng phủ chí canh tân.

Tạm dịch:

Bọn ta từ chốn nghèo nàn mà nên danh vọng

Thế nhưng giờ đây chỉ ngồi bàn tự thấp cao mà thôi

Các bậc thời trước lấy bút mạnh, văn hùng thức tỉnh đời

Ví bằng có sống lại cũng khó làm nổi chí canh tân (1).

Tháng 5 – 1906, cụ Sắc vào Huế nhận chức Thừa thiên bộ Lễ, rồi cụ cho Nguyễn Sinh Cung vào học trường Pháp - Việt, không học chữ nho của thánh hiền nữa mà học chữ Tây. Theo cụ, muốn đánh Tây thì phải hiểu Tây, muốn hiểu Tây thì phải học chữ Tây. Đây là sự nhạy cảm của cụ Nguyễn Sinh Sắc và nhờ đó Nguyễn Sinh Cung sớm được tiếp thu và hiểu được thực chất của nền văn minh Tự do – Bình đẳng – Bác ái mà Pháp dành cho ta. Như vậy, Nguyễn Sinh Cung càng nung nấu lòng yêu nước và chí căm thù bọn cướp nước và bán nước để quyết tâm đi tìm đường cứu nước. Sau này khi nhắc lại quá trình tìm đường cứu nước, Người nói: “Nhân dân Việt Nam trong đó cụ thân sinh ra tôi lúc này thường tự hỏi nhau rằng ai là người sẽ giúp mình thoát khỏi cảnh thống trị. Người này nghĩ là Nhật, người khác nghĩ là Anh, người khác nữa nghĩ là Mỹ. Tôi thì thấy phải đi ra nước ngoài để xem cho rõ” (2).

Nguyễn Sinh Cung

Ôn lại chuyện xưa để thấy được mối quan hệ giữa cụ Nguyễn Sinh Sắc và Phan Bội Châu đã góp phần hình thành tư tưởng yêu nước của Nguyễn Sinh Cung - Hồ Chí Minh.

Chú thích:

1/ Theo tài liệu của khu di tích Kim Liên.

2/ Báo Nhân dân ngày 18 – 2 – 1965.