Lá lằng và vỏ ngũ gia bì chân chim

Đôi nét về cây chân chim

Chân chim là một cây cao 5-10m, có khi hơn. Lá kép chân vịt mọc so le, gồm 6-8 lá chét hình mác hoặc trái xoan, dài 6-15cm, rộng 3-6cm. Cụm hoa là một chùm tán mọc ở đầu cành; hoa nhỏ màu trắng thơm, 5 lá đài, 5 cánh hoa, 5 nhị, bầu có 6-8 ô. Quả mọng, hình cầu, đường kính 3-4mm, có núm nhọn, khi chín màu tím đen. Mùa hoa quả tháng 2-7.

Cây mọc khá nhiều, thường mọc hoang ở ven rừng, ở đồi núi, chân núi, sườn đồi, với độ cao từ 600m trở xuống. Vào những tháng hè nắng nóng, gió Lào, ai đã qua vùng Quỳnh Lưu, Nghệ An và được thưởng thức món canh lằng, dù chỉ một lần, đều không thể quên được huơng vị đăng đắng, mùi thơm nhẹ và lạ miệng của một món canh độc đáo của vùng này. Nhiều người ăn quen dần trở nên ghiền. Người dân nơi đây coi lá lằng là loại thực phẩm rất quý và vị thuốc mát, giải nhiệt, chống nóng, háo khát, kích thích tiêu hóa và nhuận gan. Để chuẩn bị luôn có nguyên liệu, vào khoảng tháng 5, người ta hái những lá bánh tẻ của cây lằng, đem về, rửa sạch, thái nhỏ, phơi nắng to cho khô (càng được nắng càng tốt), rồi bảo quản trong lọ kín. Khi dùng, nấu canh bằng các loại rau như: Rau đay, rau giền, rau mồng tơi hoặc tôm, tép, cua. Khi rau chín, bỏ vào canh một dúm lá lằng khoảng 5-10g (tùy khẩu vị thích đắng ít hay đắng nhiều) và thêm gia vị cho đủ độ đậm, ngọt. Ăn trong ngày.

Ở những địa phương khác, người ta lại dùng vỏ thân làm thuốc với tên gọi là ngũ gia bì chân chim (vì cây có tác dụng bổ, mạnh gân xương như cây ngũ gia bì chính tên - Acanthopanax trifoliatus (L) Merr).

Vỏ thân chân chim được thu hái vào mùa xuân - thu, đem về cạo sạch lớp vỏ ngoài, phơi hoặc sấy khô. Đó là những mảnh vỏ hơi cong, dài 20cm, rộng 5cm, dày 0,5-1cm, màu nâu nhạt, lốm đốm những vết xám, mặt cắt màu vàng nâu nhạt, chất nhẹ và giòn. Khi dùng làm ẩm dược liệu rồi ủ cho đến khi có mùi thơm (khoảng 7 ngày), cắt thành miếng nhỏ, để sống hoặc tẩm rượu hay nước gừng, sao qua.

Những bài thuốc từ cây chân chim

Theo kinh nghiệm dân gian, vỏ chân chim được dùng chữa suy nhược, thấp khớp, lưng gối đau mỏi, đàn ông dương sự kém, đàn bà âm suy, trẻ em chậm biết đi. Dược liệu có vị đắng, chát, mùi thơm nhẹ, tính mát, được dùng trong những trường hợp sau:

Chữa bệnh cước khí, chân sưng đau:Vỏ chân chim, lõi cây thông, hạt cau, hương phụ, hạt tía tô, chỉ xác, ké đầu ngựa (mỗi thứ 8-16g) sắc với 400ml nước còn 100ml, uống làm 2 lần trong ngày (Nam dược thần hiệu).

Chữa tê thấp:Vỏ chân chim (2kg), vỏ cây gạo, dây đau xương, thân cây bọt ếch (mỗi thứ 1kg). Tất cả thái nhỏ, phơi khô, nấu với nước được 200ml cao lỏng, hòa 200ml rượu và 100ml xi-rô vào cao để được nửa lít thành phẩm. Ngày uống 50ml chia làm 2 lần.

Chữa thiếu máu, xanh xao, kém ăn(viên ngũ gia kim): Cao vỏ chân chim 0,05g, cao kim anh 0,05g, oxalat sắt 0,05g, sulfat đồng 0,005g, sulfat magiê 0,002g, cho 1 viên. Ngày uống 4-6 viên chia làm 2 lần.

Chữa suy nhược cơ thể sau khi ốm khỏi, lao lực(viên tăng lực): Cao vỏ chân chim 0,05g, cao ban long 0,02g, mật ong 0,02g, phosphat canxi 0,07g cho 1 viên. Ngày uống 2-3 lần, mỗi lần 3-4 viên (người lớn), 2-3 viên (trẻ em tùy tuổi).

Chữa suy nhược thần kinh, viêm đa khớp dạng thấp, đau dây thần kinh, đau lưng, đau vai gáy(viên Hy đan): Bột mịn vỏ chân chim 0,035g, cao vỏ chân chim 0,005g, cao đặc hy thiêm 0,03g, bột mịn mã tiền chế 0,013g cho 1 viên. Liều tối đa an toàn 1 lần là 30 viên và một ngày là 80 viên. Thuốc đã có bán ở các hiệu thuốc trong cả nước.

Viện Dược liệu - Bộ y tế cũng bào chế từ vỏ chân chim dạng rượu ngọt Langtonic và viê n bao Langosin và ứng dụng trên lâm sàng thấy ăn ngon, ngủ tốt, không có biểu hiện độc hại. Có người còn thấy khả năng làm việc bằng trí não tốt hơn, minh mẫn hơn. Liều dùng: Ngày uống hai lần, mỗi lần 15ml (rượu ngọt Langtonic) và 3-5 viên (viên bao Langosin). Dùng ngoài, vỏ hoặc lá chân chim 30g, phối hợp với lá dâu tằm 30g, lá mía tía 20g, củ nghệ đen 20g. Tất cả để tươi, rửa sạch, giã nát, tẩm rượu 300 cho xâm xấp, xào nóng, đắp băng và cố định bằng nẹp tre, chữa gãy xương (kinh nghiệm của dân tộc Tày ở Lạng Sơn).

Lưu ý: Hiện nay, cây chân chim đã và đang bị phá hoại nghiêm trọng. Ở Hà Tây, nhân dân thường chặt cây lấy gỗ làm củi để sấy thuốc lá. Ở Nghệ An, tệ nạn phá rừng làm nương rẫy cũng đã xóa đi hàng trăm ha cây thuốc quý này.