Cái đẹp của nghệ thuật ngôn từ trong tuyên ngôn độc lập

Nét đầu tiên chúng ta nhận thấy là Bác viết ngắn. Với tầm quan trọng và đề cập đến bao nhiêu vấn đề to lớn qua một thời gian và không gian lịch sử rộng dài như vậy mà Người gói vào có 1011 chữ (tính cả bốn chữ tên bài. Ngắn mà không thiếu. Ngắn mà đầy đủ, rõ ràng. Đó là cái ngắn chỉ có tài năng văn chương thực sự mới làm được.

Nét thứ hai là cái đẹp về sự sáng tạo trong lối dùng từ. Có lẽ Bác luôn xác định viết cho dân – mà dân ta lúc ấy thì 95% mù chữ, cho nên người rất chú ý dùng từ dễ hiểu, đó là những từ thuần Việt, hoặc những từ Hán - Việt đã quá quen thuộc với mọi người như “ngăn cản”, “ràng buộc”, “yêu nước thương nòi”, “cướp không”, “suy nhược”, “nhẫn tâm”, “dân cày, dân buôn”, “lấy lại nước Việt Nam”…

Trong bài văn, Bác cũng rất chú ý dùng những từ có ý nghĩa nhấn mạnh để khắc sâu, tô đậm ý định nói như “Chúng tuyệt đốikhông cho nhân dân ta một chúttự do dân chủ nào”; “Chúng thẳng taychém giết…”; “Chúng cướp khôngruộng đất…”; “Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lí…”. Những từ “tuyệt đối”, “một chút”, “thẳng tay”, “không”, “vô lí”… đã làm nổi bật tội các của thực dân Pháp đối với nhân dân ta. Câu văn nhờ đó mà có sức nặng hơn; thái độ tố cáo cũng quyết liệt hơn.

Để tạo ra mối quan hệ chặt chẽ giữa các ý trong bài, Bác đã sử dụng khá nhiều từ ngữ liên kết như “thậm chí”, “tuy vậy”, “sự thật là”, “bởi thế cho nên”, “vì những lẽ trên”… Có lúc liên kết để giải thích cho rõ ý trước. Có lúc liên kết để nhấn mạnh. Có lúc liên kết thể hiện quan hệ nhân quả.

Nét thứ ba là sự sáng tạo hết sức linh hoạt về câu văn và đoạn văn. Nếu theo kiến thức ngữ pháp thông thường thì câu là từ dấu chấm này đến dấu chấm kia (đạt hai tiêu chuẩn: kết cấu ngữ pháp hợp lí và có nội dung rõ ràng); đoạn là từ dấu chấm xuống dòng này đến dấu chấm xuống dòng khác thì cả Tuyên ngôn độc lậpcó 48 câu, chia làm 30 đoạn. Có một đặc điểm nổi bật là 16 câu được viết xuống dòng như cách viết một đoạn. Thí dụ:

“Chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân”.

“Chúng cướp không ruộng đất, hầm mỏ, nguyên liệu”.

Câu trên có 11 chữ. Câu dưới có 9 chữ. Câu như vậy là ngắn nhưng được Bác đặt với tư cách như một đoạn.. Xét cho kĩ thì câu trên có hai nội dung. Câu dưới có ba nội dung. Nhưng chúng đều là việc làm của một chủ thể nên Bác đã lược bớt các chủ ngữ. Do đó câu gọn lại. Nói một cách khác Bác đã lấy nội dung của một đoạn đặt vào cái vỏ một câu.

Nhiều câu văn của Bác có nhịp điệu chắc khoẻ. Văn giàu âm hưởng làm cho người nghe như bị cuốn hút vào không khí sôi động hào hùng và tự khẳng định chủ quyền của mình. Ta hãy nghe: “Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn tám mươi năm nay,/ một dân tộc đã gan góc đứng về phe đồng mình chống phát xít mấy năm nay,/ dân tộc đó phải được tự do!. Dân tộc đó phải được độc lập!/ Bốn nhịp liên tiếp mà mạnh dần, nhanh dần gợi sự khẳng định bất di bất dịch như một quy luật tất yếu không thể nào khác.

Bên những câu văn trùng điệp về kết cấu của văn hiện đại, trong Tuyên ngôn độc lậpcòn có khá nhiều những câu có sự đối xứng, phảng phất hơi văn biền ngẫu cổ điển. Có lúc đối theo thế chân kiềng “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị”. Nhiều câu đối xứng cặp, song cặp: “Dân ta đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập. (22 chữ). Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mưới thế kỉ mà lập nên chế độ dân chủ cộng hoà. (cũng 22 chữ). Hoặc như:

“Chúng cướp không ruộng đất, hầm mỏ, nguyên liệu”.

“Chúng giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảnh và nhập cảnh”.

“Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lí…”

“Chúng không cho các nhà tư sản ngóc đầu lên…”

Chính cái sự láy lại kết cấu tạo ra sự trùng lặp mang tính nghệ thuật, vừa nói được nhiều, vừa nhấn mạnh làm người đọc, người nghe hút theo mạch văn.

Cùng với cách trình bày nội dung đầy đủ, toàn diện mà lại gọn gàng dễ nhớ trong một lập luận chặt chẽ và khoa học đã tạo nên lí lẽ sắc bén, Tuyên ngôn độc lập còn là tác phẩm có ngôn ngữ mang đậm sắc thái dân tộc, lối đặt câu, phân đoạn vừa cổ điển, vừa hiện đại đã đưa tác phẩm lên tầm cao bất hủ - một thiên hùng văn của cách mạng Việt Nam.