Vì sao phải dùng kháng sinh đúng chỉ định

Thế nhưng, cũng còn một nguyên nhân khác nữa, đó là sự tuân thủ điều trị của người bệnh. Khi đi khám bệnh, bác sĩ chỉ định thuốc và hẹn bệnh nhân tái khám sau 2 – 3 ngày, nhằm theo dõi tình trạng bệnh và đáp ứng của thuốc, để quyết định tiếp tục dùng hay phải chuyển sang một loại thuốc khác. Thế mà, có một số người, khi thấy bớt bệnh, vì nhiều lí do: không có thời gian, không đủ tiền hay đơn giản chỉ là không thích tái khám, liền ngưng thuốc. Lại có một vài người, thấy không bớt bệnh, cho rằng ông thầy này không “mát tay” nên chuyển sang một bác sĩ khác, nhưng lại không dám đem theo toa cũ vì… sợ bác sĩ giận. Cứ như thế, họ đi hết bác sĩ này đến bác sĩ khác với hy vọng tìm được người “hạp” với bệnh tình của mình. Những cách chữa bệnh như vậy cũng góp phần làm cho vi khuẩn “lờn mặt” với kháng sinh.

Đề kháng kháng sinh, thường đơn giản là lờn thuốc, là hiện tượng vi khuẩn không còn nhạy cảm với một hay nhiều kháng sinh mà trước đó thuốc này vẫn có tác dụng, nói cách khác, kháng sinh, khi đã bị đề kháng thì sẽ không thể diệt được vi khuẩn. Có những loài vi khuẩn, do bẩm sinh đã có tính đề kháng với một vài kháng sinh nhất định, ví dụ vi khuẩn đường ruột đề kháng với các kháng sinh thuộc nhóm macrolid. Còn lại các trường hợp khác, sự đề kháng xảy ra chủ yếu trong quá trình đấu tranh sinh tồn của vi khuẩn.

Ngoài ra, còn một kiểu lan truyền nguy hiểm hơn rất nhiều, thông qua plasmid (lây truyền theo chiều ngang). Plasmid là một chuỗi DNA nằm ngoài nhiễm sắc thể, chứa một hay một nhóm gen mang lại một ưu thế chọn lọc cho vi khuẩn sở hữu nó, ví dụ gen đề kháng kháng sinh. Trong quần thể vi khuẩn, plasmid có thể chuyển từ vi khuẩn này sang vi khuẩn khác hoặc có khi sang một loài khác, làm cho số lượng vi khuẩn có chứa gen đề kháng tăng lên rất nhanh.

Những đột biến tạo cho vi khuẩn thứ vũ khí đặc biệt và đặc hiệu, chống lại điều kiện sống không thuận lợi, trong đó có kháng sinh, để vi khuẩn tiếp tục sống, phát triển và duy trì nòi giống.

Vậy thì, những khả năng đặc biệt ấy là gì? Có thể vi khuẩn sẽ tự làm giảm nồng độ kháng sinh chúng ta dùng, bằng cách không cho thuốc thấm vào bên trong tế bào; nếu kháng sinh đã xâm nhập vào bên trong, chúng sẽ tạo ra một hoạt động như những bơm đẩy, bơm kháng sinh ra ngoài. Có khi chúng tiết ra một loại men (enzym), phá hủy kháng sinh, ví dụ tiết betalactamase để phá hủy các kháng sinh thuộc nhóm betalactam như amoxicyclin, penicillin, cephalenxin… cũng có khi chúng thay đổi ái lực với kháng sinh bằng cách đổi cấu trúc bên ngoài lớp màng tế bào, làm cho kháng sinh mất thụ thể để bám vào, vì thế mà không thể hiện được tác dụng. Khi vi khuẩn đã có dù chỉ là một trong các thứ vũ khí ấy, kháng sinh cũng chỉ còn biết ngả mũ chào thua.

Dùng kháng sinh đúng, dù muồn dù không cũng có một tỉ lệ nhỏ vi khuẩn trở nên đề kháng. Nhưng nếu chúng ta dùng kháng sinh không đủ liều, cho dù khi ấy bệnh nhiễm đã giảm, nhưng số lượng vi khuẩn trong ổ nhiễm vẫn còn nhiều, chẳng khác gì ta cho chúng tập dượt để tạo ra một phương pháp chống lại thuốc. Vi khuẩn sẽ chỉnh trang đội ngũ, đối phó hữu hiệu hơn với kháng sinh. Sự đề kháng sẽ diễn ra nhanh hơn, kịch liệt hơn và kháng sinh sẽ mất dần hiệu quả.