51 năm thống nhất đất nước: Khơi thông nguồn lực tri thức trong kỷ nguyên mới

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA).

Ảnh: Diệu Thúy - TTXVN

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước trọn niềm vui thống nhất, Việt Nam đã viết nên những trang sử mới trong công cuộc kiến thiết và phát triển. Trong hành trình đầy tự hào đó, không thể không nhắc đến những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ. Nhân kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, Thống nhất đất nước, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) về vai trò của lực lượng trí thức và những giải pháp đột phá để hiện thực hóa khát vọng hùng cường vào năm 2030 và 2045.

*Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhìn lại hành trình 51 năm thống nhất đất nước từ mốc son lịch sử 1975, ông đánh giá thế nào về sự chuyển mình của nền khoa học nước nhà, đặc biệt là ý nghĩa của tinh thần "hội tụ tri thức" hai miền Nam - Bắc trong việc đặt nền móng cho công cuộc tái thiết và phát triển đất nước?

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh: Cột mốc 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, Thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2026) là một dịp đặc biệt thiêng liêng để chúng ta cùng nhìn lại một hành trình đầy tự hào của dân tộc. Sau ngày đất nước trọn niềm vui thống nhất, Việt Nam phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thử thách: Nền kinh tế kiệt quệ, cơ sở hạ tầng bị tàn phá nặng nề, đặc biệt là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nguồn lực chất lượng cao để tái thiết đất nước. Trong bối cảnh lịch sử đó, tinh thần "hội tụ trí thức" hai miền Nam - Bắc đã trở thành một hiện tượng mang tính biểu tượng cao đẹp, thể hiện sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng vươn lên mãnh liệt.

Ngay sau năm 1975, không phân biệt xuất thân hay hoàn cảnh, hàng vạn trí thức từ miền Bắc với kinh nghiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội đã hành quân vào Nam, sát cánh cùng đội ngũ trí thức miền Nam - những người vốn am hiểu sâu sắc về nền kinh tế thị trường, quản trị hiện đại phương Tây. Sự hội tụ này không chỉ là sự xích lại gần nhau về mặt không gian địa lý, mà thực sự là một cuộc "giao thoa vĩ đại" về tư duy, học thuật và kinh nghiệm thực tiễn. Tinh thần đoàn kết, xả thân vì nghĩa lớn của đội ngũ trí thức lúc bấy giờ đã nhanh chóng giúp đất nước giải quyết những vấn đề cấp bách nhất sau chiến tranh, từ khôi phục sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng lại hệ thống giao thông thủy lợi, đến việc thiết lập lại mạng lưới giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Chính từ tinh thần hội tụ trí thức to lớn ấy, nhu cầu về một "ngôi nhà chung" để quy tụ, đoàn kết và phát huy sức sáng tạo của giới trí thức, nhà khoa học toàn quốc trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Đó là tiền đề lịch sử quan trọng để ngày 26/3/1983, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) chính thức được thành lập. Sự ra đời của VUSTA là minh chứng sinh động cho chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc coi trọng trí thức, lấy tri thức làm nền tảng cho sự phát triển.

Nhìn lại hành trình 51 năm qua, nền khoa học nước nhà đã có sự chuyển mình mang tính lịch sử. Từ một nền khoa học chủ yếu phục vụ chiến tranh và khắc phục hậu quả hậu chiến, đã vươn lên mạnh mẽ để trở thành nền tảng, động lực cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế. Đội ngũ trí thức không ngừng lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng, tham gia sâu rộng vào mọi mặt của đời sống xã hội.

Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, khoa học và công nghệ không còn đơn thuần là một ngành lĩnh vực, mà đã được Bộ Chính trị xác định rõ trong Nghị quyết số 57-NQ/TW là "đột phá chiến lược quan trọng hàng đầu". Tinh thần "hội tụ tri thức" năm xưa, nay đã được kế thừa và nâng tầm thành "kết nối tri thức toàn cầu", nơi trí thức Việt Nam không chỉ đoàn kết trong nước mà còn vươn ra thế giới, hội tụ chất xám của hàng triệu kiều bào và cộng đồng khoa học quốc tế để cùng nhau hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phát triển thịnh vượng.

*Phóng viên: Là "mái nhà chung" của đội ngũ trí thức, ông có thể chia sẻ những đóng góp đáng kể của VUSTA trong hơn nửa thế kỷ qua, nhất là trong công tác tư vấn, phản biện chính sách và đưa khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển sản xuất và nâng cao đời sống?

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh: Hơn 42 năm hình thành và phát triển (kể từ năm 1983), VUSTA luôn tự hào thực hiện xuất sắc sứ mệnh là "mái nhà chung", tổ chức hội quần chúng đại diện cho tiếng nói, trí tuệ và khát vọng cống hiến của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam.

VUSTA phát triển mạnh mẽ từ 15 hội thành viên ban đầu thành một hệ thống vững mạnh với 127 hội thành viên (gồm 93 Hội, Tổng hội ngành toàn quốc và 34 Liên hiệp hội địa phương - sau sáp nhập theo tinh thần Nghị quyết 18-NQ/TW), cùng hơn 570 tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc và các đơn vị nòng cốt như Quỹ VIFOTEC, Nhà xuất bản Tri thức, Báo Tri thức và Cuộc sống, tạo nên một hệ sinh thái tri thức vững mạnh.

Đóng góp đáng tự hào nhất của VUSTA là công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Đây được xem là "xương sống", tạo nên bản sắc và vị thế của VUSTA. Chỉ tính riêng trong thời gian qua, hệ thống VUSTA đã huy động hàng nghìn chuyên gia đầu ngành thực hiện trên 3.000 nhiệm vụ tư vấn, phản biện ở các cấp độ. Qua đó, đã đóng góp những luận cứ khoa học sắc bén, dựa trên mô hình thực chứng cho các dự thảo Văn kiện của Đảng (điển hình như các dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng), các dự án luật quan trọng của Quốc hội như: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI), Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường... Đặc biệt, VUSTA đã phản biện thành công và tối ưu hóa hàng loạt dự án đầu tư trọng điểm quốc gia, quy hoạch mạng lưới đường sắt, hàng không, các dự án năng lượng, giúp Nhà nước tiết kiệm hàng trăm, thậm chí hàng ngàn tỷ đồng và ngăn ngừa những rủi ro lớn về môi trường, sinh thái.

Song song đó, VUSTA xem việc nâng cao dân trí, "xóa mù công nghệ" là chìa khóa để phát triển bền vững. Hàng năm, VUSTA và các hội thành viên tổ chức trên 40.000 hội thảo, tọa đàm, tập huấn, truyền tải kiến thức đến hơn 13 triệu lượt người dân. Mạng lưới hàng chục cơ quan báo chí, tạp chí và Nhà xuất bản Tri thức đã xuất bản hàng vạn ấn phẩm, tủ sách tinh hoa để mang tri thức nhân loại đến với công chúng. Ở các vùng sâu, vùng xa, các tổ chức khoa học và công nghệ của VUSTA trực tiếp hướng dẫn bà con nông dân áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp thông minh, công nghệ xử lý rác thải và năng lượng tái tạo, góp phần trực tiếp vào công cuộc xóa đói giảm nghèo.

Đặc biệt, VUSTA luôn khuyến khích và hỗ trợ cho các phong trào đổi mới sáng tạo thông qua việc tổ chức Quỹ Hỗ trợ Sáng tạo Kỹ thuật Việt Nam (VIFOTEC), Hội thi sáng tạo kỹ thuật toàn quốc, Cuộc thi sáng tạo thanh thiếu niên nhi đồng và các kỳ thi Olympic sinh viên (Cơ học, Tin học...). Những sân chơi này đã ươm mầm tài năng, đưa hàng nghìn sáng kiến, sáng chế từ phòng thí nghiệm ra thương mại hóa thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào chuỗi giá trị sản xuất của nền kinh tế nước nhà.

*Phóng viên: Nhân kỷ niệm 51 năm thống nhất đất nước, ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ về trách nhiệm và sứ mệnh của họ trong việc trở thành "đòn bẩy" đưa dân tộc vươn mình, hiện thực hóa khát vọng Việt Nam hùng cường?

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Ngọc Linh: Đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ nước nhà hãy nhận thức sâu sắc hơn bao giờ hết về sứ mệnh lịch sử của mình, hãy luôn là ngọn đuốc soi đường, là lực lượng nòng cốt, là "đòn bẩy" kiến tạo nên các giá trị văn minh và thúc đẩy tiến bộ xã hội. Sứ mệnh của trí thức hôm nay không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, mà phải biến tri thức thành sức mạnh vật chất, thành những công nghệ lõi, thành sản phẩm thương mại mang thương hiệu Việt Nam chinh phục chuỗi giá trị toàn cầu.

Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã ban hành những quyết sách mang tầm chiến lược như: Nghị quyết 45-NQ/TW về phát huy vai trò của đội ngũ trí thức; Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Theo đó, VUSTA sẽ tiếp tục thực hiện tốt các Nghị quyết trên, đồng thời đổi mới mạnh mẽ, không ngừng hoàn thiện để thực sự là "mái nhà chung" vững chắc, bảo vệ quyền lợi và tôn vinh khát vọng cống hiến của trí thức.

Với phương châm hành động của VUSTA trong nhiệm kỳ mới 2026 - 2031: "Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển", mỗi trí thức khoa học và công nghệ dù là một chuyên gia lão thành dạn dày kinh nghiệm, một nhà khoa học trẻ đầy nhiệt huyết, hay một chuyên gia kiều bào đang làm việc tại các trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới đều phải là những người tiên phong, dũng cảm "đứng mũi chịu sào" trong công cuộc chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các công nghệ nền tảng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Mọi hành động, mọi nỗ lực sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ đều phải hướng về một mục tiêu: Phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Bằng trí tuệ, bằng sự tận tâm và tinh thần đại đoàn kết, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam sẽ là "đòn bẩy" nâng tầm vị thế quốc gia, góp phần quyết định đưa dân tộc ta bước những bước đi vững chắc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.

*Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sĩ !