Nhà rông, hồn của làng Thượng

Nói đến Tây Nguyên, hầu như bao giờ người ta cũng nghĩ ngay đến nhà rông. Quả thật đây là đặc sản của vùng đất này, thậm chí còn đặc sản hơn cả cồng chiêng, cồng chiêng nhiều nơi khác cũng có, còn nhà rông thì ngoài Tây Nguyên chỉ còn tìm thấy rải rác ở đôi vùng Đông Nam Á và lạ thay, lại ở... đôi hòn đảo tít tắp trên Thái Bình Dương mênh mông. Vì sao vậy? Nguyên câu hỏi đó thôi cũng đã lạ lùng và hấp dẫn biết bao rồi!... Hùng vĩ mà duyên dáng, uyển chuyển và thâm trầm, nhẹ nhàng mà uyên bác, vững chắc như lưỡi rìu dựng ngược sắc lịm và vạm vỡ, bay bổng tựa cánh buồm lớn lướt đi trên nền xanh thẳm rập rờn của rừng… có thể không bao giờ hết được ngạc nhiên trước kiến trúc tuyệt diệu này của những tộc người ta vẫn thường ngỡ rất mộc mạc, giản đơn. Cho nên hẳn còn cần rất nhiều công tình giới thiệu và nghiên cứu về thành tạo văn hoá kỳ thú này của một vùng văn hoá cũng vào loại kỳ thú nhất trên đất nước ta…

Để hiểu nhà rông, có lẽ trước hết cần hiểu, dầu chỉ là trên những nét khái quát nhất, về một thiết chế xã hội cơ bản của Tây Nguyên, vốn chính là cái nền móng từ đó mới sinh ra và tồn tại nhà rông: Làng.

Như chúng ta thường nghe nói, người Tây Nguyên có tính cộng đồng rất cao. Cần nói rõ hơn chút nữa: tính cộng đồng ấy trước hết và chủ yếu là cộng đồng làng. Chỉ cần chú ý đôi chút đã nhận ra ngay điều này: trong nhiều ngôn ngữ của các dân tộc Tây Nguyên, không tìm thấy từ chỉ một đơn vị xã hội cao hơn làng: Buôntrong tiếng Ê - đê, Boomtrong tiếng Mnông, Plâytrong tiếng Ba - na hay Gia - rai, Veiltrong tiếng Cơ - tu… đều có nghĩa là làng. Trước đây cũng có thể gặp từ T’ringchỉ một kiểu liên minh của vài hay nhiều làng, nhưng đấy là những liên minh trong thời gian thường không dài để cùng nhau đối phó với nững trở lực nhất thời nào đó, khi trở lực đó được giải quyết xong thì liên minh này cũng không còn, và không thấy có tổ chức hành chánh, xã hội tương đương. Cao nhất ở đây là làng, cổ truyền là vậy, và vẫn còn rất đậm cho đến tận hôm nay. Đối với người Tây Nguyên, quê hương, và từ đó, dân tộc, đất nước. Tổ quốc nữa, trước hết là làng. Đương nhiên trong thời hiện đại, nhất là trong cuộc đấu tranh chung cùng các dân tộc anh em trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam chống ngoại xâm suốt gần thế kỷ qua và trong xây dựng ngày nay, người Tây Nguyên có ý thức hơn về một Tổ quốc Việt Nam thống nhất, song điều ấy không hề mâu thuẫn, trái lại về mặt nào đó còn làm đậm hơn ý thức về làng của họ […].

Nhà rông trong cảnh quan làng Thượng

Nhà rông Ba - na làng Kon Rbàng (Kon Tum) dựng lần đầu vào khoảng năm 1930

Nhà rông làng Kon Bràng dựng tại bảo tàng Dân tộc học Việt Nam năm 2003

Nhà gươi của người Cơ - tu ( Quảng Nam)

Một cộng đồng người cần có bao nhiêu điều kiện để tồn tại như một cộng đồng thuần nhất, thì nhà rông đảm nhiệm bấy nhiêu chức năng, đầy đủ, sâu sắc, toàn vẹn.

Nhà rông có tự bao giờ và vì sao? Cho đến nay hình như chưa có ai trả lời cụ thể được câu hỏi đó. Còn đối với các cụ già Ba - na thì trong những đêm kể trường ca hầu như bất tận ở nhà rông, các cụ có câu trả lời đầy tin tưởng của họ, và quả thật rất lạ: hoá ra lịch sử nhà rông Tây Nguyên, theo niềm tin của các cụ, lại trùng khớp một cách tuyệt vời với… Tháp Babel và cả trận Đại hồng thuỷ của Kinh Thánh!.

Các cụ kể rằng thưở ban đầu tất cả mọi người đều là con cháu của Bok Xơ - gor. Một hôm những người con của Bok Xơ - gơr, chắc là trong một lúc cao hứng, quyết định dựng một căn nhà thật lớn, thật cao, cao nhất thế gian này, mái lẫn vào tận trong những “đám mây đen gây mưa”, cũng tức là theo cách hiểu của họ, cao đến tận trời, đứng trên nóc nhà ấy thì với tay là có thể chạm được tới trời. Người con trai trưởng chỉ huy công trình và mọi người đều tham gia; công việc tiến triển nhanh. Sườn nhà được dựng lên, và người con trưởng leo lên nóc, ra lệnh vang vang; giọng anh giống như tiếng gió bão. Nhưng khi anh cần và yêu cầu dây mây thì đám em út và con cháu ở bên dưới lại đưa lên cho anh một cây kèo nhỏ. Anh bực mình, ném cây kèo xuống và lại đòi dây mây; nhưng mọi người lại đưa cho anh một sợi thừng. Cứ thế, chẳng còn hiểu ra sao cả… Giận quá chừng, anh chửi mắng đám con cháu, nhưng ai cũng phá lên cười, vì chẳng ai còn hiểu anh nói gì nữa, ngôn ngữ bỗng lẫn lộn lung tung hết cả. Tức điên người lên, người con trưởng của Bok Xơ - gơr nhảy từ trên mái xuống, vớ lấy một cây gậy nện cho các em trai, em gái và các cháu một trận nên thân. Tránh đòn, mọi người chạy tứ tán ra khắp nơi. Một số nói tiếng Ba - na chạy tới xứ Ba - na, những người khác thì sinh ra người Xơ - đăng, người Rơ - ngao, người Gia - rai, người Ê - đê, người Ca - dong, người Mạ… Người con trưởng ở lại với bố mẹ, trở thành gốc của dân Việt. Chính họ là hậu duệ của người con trưởng….

Cây nêu thường cao khoảng 10 m trở lên, trang trí đẹp theo tập tục được dựng phía trước nhà rông để buộc con trâu tế và làm nơi hành tế của làng

- Phía mặt trời mọc, ông ta kêu to, ta nhìn thấy một đồng bằng đẹp đẽ, ở gần biển: ta lại thấy một đồng bằng khác ở hướng mặt trời lặn, cạnh một con sông lớn…

Ông ta không nói thêm được gì nữa, vì đúng lúc đó, chiếc tháp đổ sụp và nhân vật xấu số rơi xuống chết. Vội nhanh chân lao đến những vùng đất tốt lành nọ trước tiên, người Việt và người Lào đã buông tất cả những sợi dây mây. Người Ba - na và người Gia - rai, vốn lờ vờ và thích thú vui chơi, còn mãi nhởn nhơ nhai mía và chẳng nghe thấy gì cả. Đến khi họ muốn lắng nghe thì đã quá muộn: các ngôn ngữ bỗng nhiên lẫn lộn lung tung. Không biết đi về đâu nữa, họ đành phải ở lại tại chỗ… Những người ở lại tại chỗ chính là người Tây Nguyên bây giờ. Và nhà rông Tây Nguyên ngày nay là dấu vết của cây tháp nguyên thuỷ nọ…

Tất nhiên đấy là những truyền thuyết đẹp đẽ và thơ mộng. Nhưng, như chúng ta biết, những truyền thuyết cũng có thể là một kiểu “ký ức” mơ hồ và huyền ảo nào đó của con người về những thưở xa xăm mịt mù. Riêng với chúng ta, hẳn khó lòng mà không thể không đặt ra câu hỏi: tại sao lại có sự gặp gỡ lạ lùng đến giữa “lịch sử” nhà rông trong tâm trí những con người trong rừng sâu hẻo lánh Tây Nguyên hôm nay với truyền thuyết Babel tận bên trời Tây xa xôi? Có mối liên hệ nào đây của những bộ phận cách xa nhau đến thế của loài người, có những dòng chảy nào đây của con người và của văn hoá từ những thưở cực kỳ xa xăm?...

Vậy đó, nhà rông Tây Nguyên, cũng như chính Tây Nguyên, rất hiện thực, mà cũng rất huyền ảo. Đã có thể hiểu được nhiều điều về vật thể văn hoá kỳ thú này của Tây Nguyên, mà cũng còn bao nhiêu điều chưa thể hiểu, cần hiểu thấu thêm nữa, thậm chí có thể bất tận về nó.

Chú thích:

(1)   Nguyễn Văn Kự, Lưu Hùng,Nhà rông Tây Nguyên, Nxb Thế giới, 2007.

(2)   Ở một số tộc người phía Nam Tây Nguyên, như ở vùng Ê - đê, Mnông, Kơ - ho, Mạ… ta không thấy có nhà rông, nhưng ở đây lại có nhà dài. Và những nhà dài bao giờ cũng có một gian nhà chính, thường nằm giữa nhà, rộng, đẹp, trang trọng nhất. Gian chính ấy trong nhà dài đảm nhận đầy đủ các chức năng đúng như các chức năng của nhà rông trong các làng của các dân tộc có nhà rông.