Nên chăng, một nguồn nước cho Hồ Tây và sông Tô Lịch

Dịp này, tôi cũng đọc lại một áng văn bất hủ đó để thôi thúc hơn việc giãi bày một ý tưởng đã đau đầu trong lòng nhiều năm qua, đó là “tìm một nguồn nước tự nhiên cho Hồ Tây và sông Tô Lịch”, khôi phục cảnh quan, văn hóa vốn đã có trong lịch sử và phát triển những điều kiện thuận lợi đã hình thành trong quá trình kiến tạo sông – nước Thủ đô.

Một nghìn năm trước, Đức Lý Thái Tổ đã nhìn rõ thế sông – nước của kinh thành Thăng Long:

“Nhĩ Hà quanh Bắc sang Đông

Kim Ngưu, Tô Lịch là sông bên này”

Xưa kia, sông Hồng cấp nước cho sông Thiên Phù, sông Nhuệ, sông Tô Lịch; đến ngã ba bến Giang Tân góc phía bắc thành Đại La (nay là phường Nghĩa Đô), sông Thiên Phù hợp lưu với sông Tô Lịch, đền Cầu Giấy sông Tô lại phân nhánh thành sông Kim Ngưu – chảy từ Tây sang Đông (phía Nam thành Đại La). Từ đây sông Tô chảy tiếp xuống phía Thường Tín rồi hợp lưu với sông Nhuệ và đổ nước ra sông Hồng. Sông Tô Lịch và Kim Ngưu xưa là đường nội thủy của kinh đô và là dòng tiêu, thoát nước khi kinh thành bị úng, lụt.

Hồ Tây xưa vốn là vụng nước khi sông Hồng đổi dòng chảy (theo Nguyễn Địch Dỹ - Chủ tịch Hội đệ tứ - Địa mạo VN; Tạp chí kiến trúc VN – 02/2006). Từ khi có đê Đại Hà, hồ bị cách biệt hẳn với sông, nguồn nước bổ sung và hồ chủ yếu là nước mưa quanh hồ, nước từ cánh đồng các xã Cổ Nhuế, Thụy Phương, Đông Ngạc, Phú Thượng, Xuân Đỉnh, Xuân La dồn xuống qua cống Thiên Niên (nay là Câu lạc bộ Đua thuyền Hà Nội – phường Bưởi, quận Tây Hồ). Khi hồ đầy nước sẽ tự tiêu qua Cống Đô (làng Hồ Khẩu, đường Thụy Khuê, phường Bưởi) ra sông Tô Lịch.

Từ khi sông Thiên Phù bị lấp (thời Lý), rồi sông Tô Lịch (thời Nguyễn – bị lấp từ chợ Gạo tới vườn hoa Vạn Xuân) thì sông Tô Lịch chỉ trông chờ vào nguồn duy nhất là nước dư (tràn) của Hồ Tây. Từ đây, thực chất sông Tô chỉ còn là con mương thoát nước thải của nội thành Hà Nội, kể cũng đã hơn trăm năm rồi. Vấn đề: Nguồn nước tự nhiên nào cho Hồ Tây, sông Tô Lịch, Kim Ngưu đã đặt ra nhiều năm nay, nhưng chưa có triển vọng. Thực ra, từ năm 1961, ý tưởng “lấy nước sông Hồng làm nguồn cấp nước tự nhiên cho Hồ Tây, sông Tô Lịch” đã manh nha. Cụ thể là: để chủ động đối phó với chiến tranh phá hoại của Mỹ trong trường hợp kè Phú Gia (nay thuộc phường Phú Thượng – điểm xung yếu nhất của tuyến đê ngăn nước vào Hà Nội) bị máy bay Mỹ ném bom, UBHC Tp. Hà Nội đã cho đắp tuyến đê bao từ sông Nhuệ (xã Thụy Phương) đến đê Bưởi – Nhật Tân (nay là đường Nguyễn Hoàng Tôn – NHT) kéo dài lên cổng Liên Mạc. Dân công của huyện từ Liêm (cũ) đã đào các thùng dầu lấy đất đắp đê. Các thùng dầu liên tiếp chạy dọc đê (đường NHT bây giờ) nhiều đoạn đã nối thông thành tuyến dài hướng thẳng xuống Hồ Tây, chỉ cách mép nước hồ khoảng 300m (thuộc xã Xuân La, gần UBND quận Tây Hồ bây giờ). Hiện nay con mương bị phân đoạn (bởi bị san lấp) thành một số hồ, ao thuộc xã Thụy Phương, Xuân Đỉnh và phường Xuân La.

Đầu năm 1964, khi làm nhiệm vụ phục vụ đoàn của thành phố HN về thị sát tuyến đê, tôi đã buột miệng nói với cố Chủ tịch – BS. Trần Duy Hưng là: “ Nếu ta liên thông các thùng, đấu (ao, hồ) sẽ thành con sông đào nối sông Nhuệ với Hồ Tây, đưa nước sông Hồng vào hồ và sông Tô Lịch, thuyền bè có thể đi lại được”. Cụ Chủ tịch nồng nhiệt nói: “ý tưởng thật hay, Hà Nội lại có sông Thiên Phù, trở thành tuyến du thuyền rất đẹp. Nhưng đang thời chiến, nên tạm gác lại, nay mai yên ổn, ta sẽ làm bằng được”.

Vài năm trước đây, cũng có một ý tưởng “khôi phục sông Thiên Phù cấp nước cho sông Tô Lịch” nhưng rồi không thấy bàn luận gì nữa?

Trước vấn đề bảo tồn và phát triển những di sản (cơ sở vật chất, văn hóa…) đã có trong lịch sử, yêu cầu cấp thiết về môi sinh, môi trường, cảnh quan đô thị Hà Nội, với những điều kiện hiện hữu, tôi xin đề xuất với lãnh đạo Đảng, chính quyền, các cơ quan chuyên môn hữu trách Thủ đô, các nhà khoa học, nhà văn hóa, lịch sử và nhân dân yêu mến Thăng Long – Hà Nội… ý tưởng:

“Đưa nước sông Hồng vào Hồ Tây, trở thành nguồn cấp nước tự nhiên cho sông Tô Lịch và sông Kim Ngưu”.

Cụ thể là:

Đưa nước sông Hồng vào Hồ Tây:

Giải pháp bằng 2 phương án

A.Phương án 1 (PA 1):

1. Khơi sâu dòng dẫn nước sông Hồng vào cổng Liên Mạc: cải tạo và nâng cấp cống Liên Mạc để khối lượng, lưu tốc dòng chảy nước sông Hồng vào sông Nhuệ được nhiều và liên tục hơn.

2. Liên thông các ao, hồ, thùng đấu, các đoạn mương đã có thành con kênh dẫn nước: Mở rộng chiều ngang kênh 30-40m; kè bờ làm đường ven kênh đào (song song với đường đê Thụy Phương, Đông Ngạc, đường Nguyễn Hoàng Tôn). Toàn bộ chiều dài kênh khoảng 4km (sau đấy gọi tắt là kênh đào). Làm cống ngầm qua đê sông Nhuệ, đường Cổ Nhuế (lên dốc Vẽ), đường Phạm Văn Đồng (dẫn lên cầu Thăng Long – kể cả đường sắt), đường Lạc Long Quân và đường dạo ven hồ (đoạn giữa Chùa Tảo Sách và Chùa Vạn Niên).

3. Đưa nước sông Nhuệ và kênh đào bằng 2 cách:

3.1: Khôi phục Trạm bơm Thụy Phương và đoạn mương Trung thủy nông cũ, để đưa nước vào kênh đào.

3.2: Mở cửa cắt đê sông Nhuệ nối với kênh đào (cách Trạm bơm Thụy Phương về phía hạ lưu).

4. Mở cửa thông kênh đào với Hồ Tây: Đoạn kênh này sẽ đi bên trái trụ sở UBND quận Tây Hồ (nhìn từ Tây Hồ ngược lên), cống ngầm qua đường Lạc Long Quân, đổ xuống hồ ở vị trí giữa 2 chùa Tào Sách (Nhật Tân) và chùa Vạn Niên (Xuân La).

B. Phương án 2 (PA 2): Đưa nước sông Hồng vào Hồ Tây qua Trạm bơm Nhật Tân.

Nay chỉ cần cải tạo các hạng mục công trình cũ và xây dựng các hạng mục mới theo chiều ngược lại, nghĩa là hệ thống trước kia bơm nước từ Hồ Tây ra vùng bãi thì nay hệ thống (sau khi đã cải tạo) sẽ bơm nước từ sông Hồng vào Hồ Tây.

Cụ thể:

Đào kênh dẫn nước (mới) từ mép sông Hồng vào đường đê bối, dài khoảng 500m.

Xây dựng (mới) Trạm bơm phía ngoài đê bơm cưỡng bức nước sông Hồng vào mương dẫn nước cũ (phía trong).

Khôi phục và mở rộng mương dẫn nước (cũ) hiện là đường ra Cụm 5 Nhật Tân và bãi trồng đào của phường Nhật Tân, hướng dòng chảy vào cống ngầm qua đường Âu Cơ để dẫn vào Hồ Tây.

Cải tạo và gia cố cống thông từ Đầm Bẩy sang Hồ Tây (hiện có tại đường dạo từ công viên nước Hồ Tây lên bể bơi Quảng Bá).

Toàn bộ hệ thống sau khi cải tạo, làm mới dài khoảng 1.200m. Phải xử lý 3 cống ngầm qua đường (đã có) và không làm ảnh hưởng tới bất kỳ công trình nào hiện hữu.

Đưa nước Hồ Tây ra sông Tô Lịch:

Bằng cách: cải tạo, mở rộng, khơi thông dòng chảy và chỉnh trang cảnh quan cho phù hợp

1. Khơi sâu và mở rộng dòng chảy dẫn nước từ Hồ Tây vào cống Đô.

2. Cải tạo và gia cố cống Đô (dưới đường Thụy Khuê) sao cho tiêu thoát nước Hồ Tây.

3. Khôi phục và mở rộng dòng chảy sông Tô Lịch (hiện từ cống Đô tới đường Hoàng Quốc Việt, đoạn này đã biến thành rãnh nước thải, một số đoạn đã bị cống hóa) nối vào tạo cảnh quan hai bờ để không bị lấn chiếm hẹp dòng chảy đoạn sông Tô Lịch nói trên.

Đề xuất ý tưởng trên hoàn toàn dựa vào cơ sở đặc điểm kiến tạo địa lý đã có trong lịch sử và hiện hữu. Riêng kênh đào (P.A 1), tuy phải làm mới một số đoạn nhưng về cơ bản đã có (ao, hồ, thùng đấu) nay chỉ làm thêm một số hạng mục mới cho hợp lý.

Mơ ước về một Hồ Tây, một dòng sông Tô Lịch trong, sạch… một cảnh quan hài hòa sông nước trong lòng Hà Nội… chắc chắn không quá viển vông. Với lòng thành kính, biết ơn các đấng tiền nhân đã khai sáng, tạo dựng nên kinh thành Thăng Long. Với tình yêu thiết tha đất, nước… và văn hóa Tràng An của người Hà Nội với những bức xúc trước những gì đã có trong lịch sử của Thăng Long – Hà Nội đang bị xâm hại, tài nguyên, những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đang bị lãng phí do sự vô cảm, vô trách nhiệm. Chúng tôi xin góp một ý tưởng, hầu mong gây được sự chú ý của nhân dân, Lãnh đạo thành phố, các cơ quan hữu trách; được như vậy cũng thấy mãn nguyện vì việc cần làm đối với Thăng Long – Hà Nội. Chúng tôi nguyện đóng góp sức mình nếu ý tưởng được nghiên cứu đê thực thi.

Rất mong nhận được sự quan tâm!