Một vài tư liệu về Hà Nội cuối thế kỷ XIX

Guồng máy thành phố đang vận hành hết công suất để ngày kỷ ngày kỷ niệm Thủ đô ngànnăm có thêm nhiều cái mới, cái đẹp. Riêng ở góc độ xây dựng – quy hoạch, chưa bao giờ dư luận đặc biệt quan tâm đóng góp nhiều ý kiến cho bản quy hoạch Hà Nội mở rộng như thời gian qua.

Cuốn sách chỉ phác thảo Hà Nội từ ngày 5 – 11 – 1873, ngày Francis Garnier sử dụng Trường Thi làm nơi trú quân tạm thời, tới ngày 3 – 11 – 1888, ngày đạo dụ chính thức biến toàn thể lãnh thổ Hà Nội trở thành đất Pháp.

Theo ông André Masson thì Hà Nội trước khi bị người Pháp chiếm đóng 1873 chưa phải là một thành phố mà chỉ là một điểm dân cư hỗn hợp, trong đó khu hành chính, khu buôn bán và nhiều làng mạc được đặt bên nhau trong một khu vực kín.

- Khu buôn bán được mô tả người đông đúc dày đặc bị kẹp giữa sông Hồng và Thành, chia thành khu phố Tàu, có nhiều cửa hàng lớn và khu phố người An – Nam của các thợ thủ công nhỏ.

- Phía Nam Thành và khu buôn bán có nhiều điểm được tường vây bảo vệ như đền thờ Khổng Tử (Văn Miếu), Trường Thi (Khoa thi cuối cùng vào năm 1879, trước khi phải di dời về Nam Định 1886), Trường Tiền, khu Đồn Thuỷ, khu nhượng địa tương lai của Pháp.

- Xa hơn nữa là các làng mạc nằm rải rác giữa các đầm và ruộng trên một vùng rộng lớn giới hạn bởi một dải đất cao có tên Đại La Thành.

Đối với các nhà nghiên cứu về Hà Nội, có thể từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau, họ đã đối chiếu, so sánh và hiểu cặn kẽ hơn về Hà Nội những ngày đầu rơi vào tay quân Pháp cả góc độ kinh tế, chính trị xã hội và các di sản đô thị hoặc tiền đô thị, để vẽ lên hoặc hình dung ra một Hà Nội trước và sau khi rơi vào tay người Pháp. Song với một chuyên gia lưu trữ của Sở lưu trữ và thư viện Đông Dương, ông André Masson, thông qua thư tịch ông quản lý, đã sắp xếp, thống kê lại các dự kiện về Hà Nội những ngày đầu quân Pháp chiếm đóng theo cách của ông để vẽ lên phần nào sự phát triển của Hà Nội từ năm 1873 – 1888 theo từng khu vực như kể trên. (sẽ viết cụt hể hơn kỳ sau).

Cuốn sách gợi mở cho chúng ta hôm nay về một bản quy hoạch Hà Nội thời bấy giờ xuất phát điểm từ “lý thuyết quy hoạch” nào? Con phố nào mở màn cho hệ thống giao thông bàn cờ của Hà Nội lúc bấy giờ và cho nhiều thập kỷ tiếp theo, và tại sao nó lại là toạ độ như vậy mà không phải là ở chỗ khác.

Đó hình như là sự ngẫu nhiên của sự tính toán thuần tuý về ý đồ quân sự. Khi Triều đình nhà Nguyễn kiên quyết chỉ dành một diện tích đất khoảng vài ha phía bờ sông Hồng cho Pháp (khu vực Đông và Nam Nhà hát lớn ngày nay) xây dựng Khu nhượng địa thì trong mắt của những chỉ huy quân sự Pháp thời đó đã vạch tuyến sao cho giữa khu nhượng địa đến Thành Hà Nội ngắn nhất có thể, giữa một vùng đầm lầy bao la như vậy. Henri Riviere đã vạch ra tuyến Tràng Tiền – Hàng Khay – Tràng Thi (ngày nay) hướng đến Đông Nam Thành Cổ (Cửa Nam ngày nay) và “chỉ thị” cho các đơn vị tiếp quản sau này xây dựng Khu phố Pháp song song hoặc vuông góc với tuyến đường đó. Tác giả André Masson đã khẳng định: “Khu phố kiểu Pháp (sau này) chỉ nảy sinh từ con đường đó mà không ở nơi nào khác, đơn giản vì con đường này trực tiếp nối khu nhượng địa với Thành Hà Nội (Đã trở thành nơi đồn trú của quân Pháp) và khu buôn bán. Nếu vị trí khu nhượng địa nằm quá về phía Bắc (Thành Hà Nội) như dự kiến ban đầu (là khu đất kẹp giữa phố Trần Quang Khải, Lý Thái Tổ, Hàm Tử Quan và Lê Phụng Hiểu ngày nay), trục của phố Pháp có lẽ đã khác và bản đồ Hà Nội sẽ hoàn toàn khác với bản đồ hiện nay”…

… Tại sao thành cổ Hà Nội chỉ còn lại Cột Cờ - Đoan Môn và Cổng thành Cửa Bắc mà không bị phá hết?

Theo người dịch thì lịch sử Hà Nội có một giai đoạn đặc biệt khác hẳn các giai đoạn khác. Đó là giai đoạn chuyển từ thành luỹ, phường thị phong kiến sang thành phố quy hoạch theo kiểu châu Âu kể từ 1873, năm quân Pháp chiếm Hà Nội, tới 1888 Hà Nội trở thành nhượng địa của Pháp.