Ký ức về người con gái của tướng Giáp

Tuổi thơ dữ dội và vinh quang

GS.TS Võ Hồng Anh (thứ 2 từ trái sang) chơi cùng bạn bè khi học ở Internat. (Ảnh được TS Hồ Bất Khuất cung cấp)

Hôm ấy, Nguyễn Thị Quang Thái lên đường vào Huế nhập học trường Đồng Khánh. Câu chuyện giữa anh thanh niên và người bạn đi cùng sôi nổi, Quang Thái ngồi im lặng, mãi sau mới tham gia chuyện trò. Ấn tượng của Võ Nguyên Giáp lúc đó về cô nữ sinh Đồng Khánh Huế xinh đẹp và ít nói rất mạnh.

Sau khi vào Huế làm việc tại Quan hải tùng thư, rồi làm biên tập cho báo Tiếng dâncủa cụ Huỳnh Thúc Kháng,  Võ Nguyên Giáp không quên lưu giữ hình ảnh người nữ sinh Đồng Khánh ông đã gặp trên chuyến tàu hôm nào.

Thế rồi, một hôm nữ sinh Quang Thái đến tìm gặp một người để nhận công tác đoàn thể. Hóa ra đó lại là Võ Nguyên Giáp. Cuộc gặp gỡ đột ngột khiến Võ Nguyên Giáp sững sờ, trái tim xao xuyến. Từ đây, hai người bắt đầu kết thân và thành vợ thành chồng năm Võ Nguyên Giáp 24 tuổi, còn Quang Thái 20 tuổi.

Sau khi cưới nhau, họ ra Hà Nội, Võ Nguyên Giáp dạy học, Quang Thái học trường Y. Năm 1941, Võ Hồng Anh ra đời ở thủ đô nhưng không được sống với ba mẹ nhiều vì ba mẹ bận việc cách mạng. Quang Thái bị bắt và bị giam ở Hỏa Lò. Trước khi chết, bà rất mong được gặp Hồng Anh. Bà nội đưa Hồng Anh lên tàu ra gặp mẹ nhưng năm đó máy bay của quân đồng minh ném bom đoàn tàu, bà cháu không ra được. Thế là nhà cách mạng Quang Thái hy sinh mà không được gặp chồng con.

Trong kháng chiến chống Pháp, khi sơ tán lên Việt Bắc, một lần Bác Hồ đến thăm gia đình, Hồng Anh nhận ra Bác ngay, nhưng không dám tới gần. Mãi tới khi ba bảo: “Hồng Anh ra đây chào Bác Hồ đi con!”, lúc ấy chị mới lò dò đến gần Bác và nói: “Cháu chào Bác Hồ ạ!”. Bác Hồ kéo Hồng Anh vào lòng hỏi: “Ra Việt Bắc cháu có vui không?”. “Dạ, có ạ”. Ba Hồng Anh nói thêm: “Nó ra đây thấy cái gì cũng mới lạ. Vừa rồi được đi ô tô lần đầu, cháu reo lên vui thích, nhưng chỉ một lúc sau là ỉu xìu vì chóng mặt”. Bác Hồ cúi xuống hỏi: “Thế lúc ấy cháu có khóc không?” “Dạ, cháu chưa khóc ạ!”, Bác Hồ liền sửa ngay: “Cháu phải nói là “không khóc” chứ không phải là chưa khóc”.

Nữ sinh Võ Hồng Anh đọc lời chào mừng Bác Hồ thăm Liên Xô năm 1955.

Với GS.TS Hồng Anh, đó là “những kỷ niệm không bao giờ quên” mà chị thường nhắc lại mỗi khi trò chuyện với bạn bè cũng như vào các dịp kỷ niệm sinh nhật Bác hay ngày Quốc khánh 2/9.

Nhà khoa học tài năng và trách nhiệm

“Tôi không dám hỏi chị là phụ nữ, tại sao lại chọn lĩnh vực vật lý lý thuyết vốn khô khan, trừu tượng, mênh mông và khó được mọi người thừa nhận, vì biết chị đạt được nhiều điều trong lĩnh vực này” - TS Hồ Bất Khuất tiếp tục câu chuyện.

Vào thời gian GS.TS Hồng Anh làm việc tại Viện Năng lượng nguyên tử quốc gia, trong một lần nói chuyện với TS Hồ Bất Khuất về ý kiến của mình về việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân tại Việt Nam, GS.TS Hồng Anh cho biết: “Nhà máy điện hạt nhân thì chắc chắn chúng ta phải xây dựng rồi, nhưng ở đâu, lúc nào, chọn công nghệ, nguyên lý gì… cần phải có tính toán kỹ lưỡng. Trên thực tế vấn đề này đã có một số quan điểm, phản ứng khác nhau. Nói về vấn đề này phải đúng nơi, đúng chỗ, đại diện cho quan điểm nào”.  

GS.TS Võ Hồng Anh (bìa phải) chụp ảnh tại quê nhà An Xá - Quảng Bình năm 2007. (Ảnh được gia đình Đại tướng Võ Nguyên Giáp cung cấp)

Thật ra, thời gian, địa điểm làm việc đối với chị chỉ có ý nghĩa tương đối. Điều cơ bản xuyên suốt hoạt động của chị là những vấn đề khoa học vật lý lý thuyết và thái độ sống (mà chị chọn cũng trên cơ sở rất khoa học). Dù là GS.TS khoa học, dù đã có trên 60 công trình khoa học được công bố, được nhiều giả thưởng, nhưng chị không phải là người thành đạt. Chính chị nói: “ Có lẽ tôi không thấy mình thích hợp với hai chữ “thành đạt””.

Những lần trò chuyện với chị, tôi biết là chị không hài lòng về mình, chưa hài lòng về những gì chị đã làm được. Vì vậy, sau khi rời Viện Năng lượng nguyên tử quốc gia, chị tham gia Hội Vật lý Việt Nam, mong tiếp tục làm và nghiên cứu khoa học có ý nghĩa thực tiễn hơn.

Còn nữa, chị nói với tôi là sẽ viết một cái gì đấy về gia đình mình, về ông nội, bà nội - những người đã truyền cho chị những tri thức đầu tiên về văn học dân gian, những bài học đầu tiên về chia ly, đợi chờ, về việc người thân quan tâm, chăm sóc lẫn nhau. Tôi cũng mong được đọc quyển sách như vậy của chị, nhưng có lẽ, không kịp nữa rồi.