Kê minh thập sách: đôi điều biện giải
Kê minh thập sáchcó một ý nghĩa quan trọng đối với thời cuộc, với “xã tắc cương thường” cuối thời Trần. Thực tế xã hội thời đó, chính bà Bích Châu trực tiếp chứng nghiệm. Bà lại có lòng yêu nước sâu sắc, sớm nhận thấy nguy cơ đổ nát của triều chính. Để góp phần cứu vãn tình thế, để xây dựng đất nước, bà đã trình lên nhà vua bản kế sách này. Thế nhưng Trần Duệ Tông không nghe theo. Nhà vua vẫn cất quân đi đánh Chiêm Thành, bị thua trận, tử nạn tại chiến trường. Đại Việt sử ký toàn thưđã ghi rõ: “Vua ở ngôi bốn năm, thọ 41 tuổi. Vua ương gàn cố chấp, không nghe lời can, khinh thường quân giặc, nên mang hoạ vào thân, chứ không phải là do bất hạnh” (1).
Chính sử ghi chép về Trần Duệ Tông như vậy, có nói việc đại tướng Đỗ Lễ can vua. Vua không nghe, đến phải tử nạn. Nhưng chính sử không hề ghi chép việc Kê minh thập sáchcủa Bích Châu! Về sau, bà Đoàn Thị Điểm (thế kỷ 18) mới viết chuyện bà Bích Châu qua “tư liệu văn hoá dân gian”, phục dựng lại công tích của bà trong tập sách Truyền kỳ tân phả. Trong truyện Hải khẩu linh từ(Đền thiêng nơi của biển) do bà Đoàn Thị Điểm để lại đã cung cấp cho chúng ta toàn bộ nguyên văn bản “Kê minh thập sách” (và cả nguyên văn bài Biểu dâng vuanữa) của tác giả Bích Châu, thật vô cùng quý giá.
Sự hiện hữu của của văn bản Kê minh thập sáchcủa một nữ tác giả là Bích Châu cuối đời Trần là “một sự kiện lịch sử quan trọng”, nội dung chứa đựng “một tư duy triết học - chính trị sắc sảo”, góp phần làm phong phú kho tàng văn hiến thời Lý - Trần rất đáng tự hào trong lịch sử, văn hoá của dân tộc ta. Tác giả của Kê minh thập sáchquán thông cả các đường lối chính trị, văn hoá, quân sự... có tầm nhìn như một nhà tư tưởng góp phần hoạch định đường lối - chính sách dựng nước và giữ nước cho cả một triều đại thời Trần Duệ Tông. Ý nghĩa lớn lao của Kê minh thập sáchnhư vậy, mà sao chính sử lại bỏ qua, không ghi lại tác giả và tác phẩm? Đó cũng là một câu hỏi lớn để các nhà nghiên cứu văn - sử - triết đưa ra lời giải đáp.
Chúng tôi cho rằng Kê minh thập sáchvà tác giả của nó bị cái nhìn thiên lệch của sử gia phong kiến đối với các nữ học sĩ, nữ phi tần chăng? Nên đã bỏ qua, đã lờ đicác công tích của “phái yếu”, không muốn họ vượt trội tài năng của “phái mày râu”! Quan điểm này không phải không từng xảy ra khi đã có một số nhà sử học phong kiến nói về ý chí của Bà Trưng rằng nổi binh đánh quân Hán trước hết là vì “giận loài tham bạo thù chồngchẳng quên!”. Còn như với nữ văn sĩ Đoàn Thị Điểm, theo chúng tôi, khi bà viết lại truyện bà Bích Châu thì ở “ngôi đền thiêng nơi cửa biển” này, phải sưu tập tương đối đầy đủ mọi tư liệu hành văn và tư liệu truyện kể dân gian để có thể cấu thành một tiểu sử khá chi tiết và sinh động về vị liệt nữ thần thánh từng được nhân dân thờ phụng từ lâu đời, từng được các đời vua tôn vinh (có cả văn tế, điếu của vua Trần Duệ Tông, có cả bài thơ và ban mỹ tự và câu đối của vua Lê Thánh Tông ca ngợi bà). Tromg tiểu sử bà Bích Châu, nhà văn Đoàn Thị Điểm đã dẫn ra hoàn cảnh ra đời văn bản Kê minh thập sách, nguyên văn chữ Hán của “mười kế sách” này, cũng thật khó tin là do họ Đoàn bịa ra hoặc hư cấu mà có! Đến như những chứng dẫn về văn tài của Bích Châu, cụ thể đến từng chi tiết, thì Đoàn Thị Điểm càng không thể bịa ra được. Chẳng hạn như: Một lần gặp tiết Trung thu, vua Duệ Tông nhìn ánh trăng lấp loáng, gác tía đèn treo, liền ra một vế câu đối: Thu thiên hoạ các quải ngân đăng, nguyệt trung đan quế(trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng), Nguyễn Bích Châu liền tươi cười, ung dung đối rằng: Xuân sắc trang đài khai bảo kính thuỷ để phù dung(Sắc xuân đài trang mở gươm báu, phù dung đáy nước). Vua hết lời khen ngợi, ban cho nàng một đôi Ngọc long kim nhĩ(Hoa tai vàng nạm ngọc hình rồng leo) và đặt tên hiệu cho nàng là Phù Dung. Bà Đoàn Thị Điểm thật là có công “phục nguyên” cho hậu thế văn bản Kê minh thập sáchvà các thơ văn khác của Nguyễn Thị Bích Châu. Nhờ vậy mà hôm nay chúng ta lại có dịp bàn thảo về tác phẩm đó. 
