Còn đó văn hoá làng Việt

Họ không chỉ sống với công việc sản xuất, làm ăn; họ không chỉ chăm lo bảo vệ môi trường tự nhiên, môi trường sinh thái mà họ còn trân trọng giữ gìn từng câu ca, điệu múa, từng tục lệ, tín ngưỡng như thể không có chúng, sẽ không còn đầy đủ cuộc sống của họ nữa. Nghĩa là, họ coi những di sản đó như là kết tinh giá trị văn hoá thẩm mỹ của cộng đồng. Nghĩa là ngoài môi trường sinh thái văn hoá làm giàu cho cuộc sống của họ. Bảo vệ và phát huy môi trường văn hoá này, như thế, là một thái độ thẩm mỹ.

Văn hoá và thẩm mỹ truyền thống cộng đồng được thể hiện qua môi trường văn hoá tâm linh. Thực ra, đây là đời sống tôn giáo, tín ngưỡng trong cộng đồng làng xã Việt. Con người, trong đời sống hữu hạn trần thế không chỉ quan hệ với thế giới hữu hình mà còn với thế giới vô hình (những điều chưa giải thích nổi, tổ tiên, thần thánh…). Mà thế giới vô hình này chi phối không nhỏ đời sống cũng như quan niệm thẩm mỹ, quan niệm văn hoá của người dân. Tục thờ cúng tổ tiên, tục thờ cha, thờ mẫu, thờ các nhiên thần (mây, mưa, gió, sấm chớp, thần sông, thần đất…), nhân thần… là biểu hiện sự tôn trọng đối với sợi dây liên hệ giữa người sống và người đã khuất, giữa quá khứ - hiện tại và tương lai, giữ truyền thống với hiện đại. Kéo thần thánh xuống cùng sống với con người, thờ phụng người khuất bóng để nhằm cầu mong an khang, thịnh vượng cho người đang sống là một cách thể hiện quan niệm thẩm mỹ của người dân Việt… Như thế, đời sống tâm linh, rốt cuộc cũng lại trở thành một môi trường văn hoá bao bọc con người.

Như thế, văn hoá làng Việt được thể hiện qua môi trường tổng thể gồm các môi trường tự nhiên, xã hội, tinh thần và tâm linh. Quan niệm thẩm mỹ của người dân Việt là hoà đồng và tôn trọng cái đẹp tự nhiên, thích ứng và cải biến trên cơ sở cái đẹp tự nhiên. Quan niệm và cảm thức này bộc lộ trong việc tổ chức cộng đồng, phân bố dân cư, bảo vệ cảnh quan tự nhiên; trong việc tổ chức xã hội và đời sống văn hoá; trong việc ứng xử với thần thánh và những người đã khuất. Truyền thống xây dựng các hình thức làng xã, xây dựng cảnh quan đường làng ngõ xóm, sự hình thành nếp ăn, mặc, ở, làm việc; xây dựng văn hoá làng (văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể), xây dựng biểu tượng văn hoá tâm linh… đã có từ lâu đời. Giản dị, tự nhiên, hài hoà, thích ứng… là những đặc điểm thẩm mỹ đáng chú ý trong truyền thống văn hoá cộng đồng Việt. Đặc trưng này khó thể phá bỏ, ngay cả khi làng Việt bị cuốn vào cơn lốc đô thị hoá.

Hiện tại trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hoá, vấn đề văn hoá làng cũng như thẩm mỹ môi trường truyền thống đang bị đặt trước nhiều thách thức. Địa lý tự nhiên, cảnh quan làng xóm, môi trường sinh thái, quan hệ xã hội, đời sống văn hoá vật chất và tâm linh… đang biến động và đứng trước nhiều thách thức. Chuyển đổi thế nào để văn hoá làng giữ được sự trong sạch, hài hoà của nó, không phải là điều dễ dàng. Trong sự chuyển đổi ấy, không thể không chú ý tới quan niệm, cảm thức, khiếu thẩm mỹ truyền thống của người dân Việt như là một cốt lõi của lối sống trong làng Việt. Đó là lối sống hoà nhập, thích ứng, hài hoà với tự nhiên và xã hội; đó là sự cải biến để tăng trưởng chứ không phải để suy thoái môi trường tự nhiên và xã hội. Không ít bài học về sự cải biến nóng vội, làm ô nhiễm môi trường địa lý tự nhiên, môi trường xã hội nhân văn, môi trường tâm linh đã đặt ra trước mắt. Không ít tiếng kêu cứu về sự suy thoái văn hoá, suy thoái môi trường sống đang vang lên. Và đó chính là lúc văn hoá làng, với tư cách là bầu khí quyển của trên dưới 70% người dân Việt, bị xâm hại.

Cho nên, trong khi đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá, người ta vẫn không nên quên ngoái nhìn một mái rạ bên luỹ tre làng, một cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay, một mái đình, cây đa, giếng nước, một vốn quý văn hoá dân gian còn đầy ắp nơi hương thôn, một đời sống tâm linh hài hoà, nồng đượm chất quê… Phải chăng chính những di sản ấy là cái tiếp thêm sức để ta có thể tiến nhanh mà không phải trả giá đắt.

Với những người xa quê, sự nồng đượm của văn hoá làng và thẩm mỹ môi trường truyền thống Việt, một lúc nào đó, chợt gợi thêm nhiều ý nghĩa.