Chủ trương đấu giá tài nguyên khoáng sản là đúng đắn và cần sớm thực hiện

Câu chuyện của thập kỷ trước

Nhớ lại năm 1995, ngành Điạ chất Việt Nam lần đầu tiên công khai thực hiện cơ chế thị trường trong nghiên cứu, đánh giá trữ lượng và chất lượng quặng bằng việc Liên Đoàn Địa chất miền Nam khai trương Trung tâm dịch vụ phân tích mẫu quặng tại 200 Lý Chính Thắng (Thành phố Hồ Chí Minh). Đây là bước đột phá của người đứng đầu Liên đoàn: Giám đốc liên đoàn, Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới Nguyễn Xuân Bao.

Khi đó, phòng thí nghiệm chỉ được bổ sung thêm máy phân tích và đội ngũ sẵn có của Liên đoàn đã mang về cho đơn vị những doanh thu đầu tiên để bù đắp thêm cho đời sống của nhân sự trong biên chế "ăn cơm dương gian, nói chuyện âm phủ" - những nhà khoa học địa chất.

Trước đó, cán bộ các Liên đoàn thuỷ văn miền Bắc (Liên đoàn 2), miền Trung (Liên đoàn 7), miền Nam (Liên đoàn 8) đã nhạy bén phối hợp với chương trình nước sạch nông thôn, do UNICEF cung cấp tài chính để thực hiện các hợp đồng khoan giếng nước sạch cho vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Các chủ đồn điền cà phê ở Tây Nguyên, chủ vựa nuôi tôm ở Khánh Hoà, Sóc Trăng, Cà Mau… khi cần nguồn nước ngọt để hoà với nước biển nuôi tôm nước lợ đều tìm đến các liên đoàn địa chất thủy văn.

Tiếc rằng, sự "bung ra" chạy theo diện tích trồng mới cà phê, nuôi tôm và yếu tố kỹ thuật dần bị buông lỏng làm cho chất lượng nguồn nước ngầm bị biến chất, gây sụt lún nền địa chất ở một số khu vực…

Cuối những năm 1990, trong các công ty TNHH khai thác mỏ; khoan nước ngầm có bóng dáng một số kỹ sư đã từng biên chế tại các liên đoàn địa chất I (Việt Bắc), 8 (Miền Nam ). Những tri thức, nội dung từ các báo cáo địa chất mà họ đã tham gia đi thực địa, thu thập số liệu và viết báo cáo đánh giá… cũng đi theo.

Trong khi đó, các bản báo cáo theo đề tài Nhà nước giao hàng năm được xếp vào một góc tủ hồ sơ của Cục Địa chất Việt Nam tại Hà Nội để chờ xem năm tới có kinh phí Nhà nước bổ sung làm tiếp hay không. Tài sản Nhà nước: toạ độ các điểm mỏ, trữ lượng báo cáo, chất lượng quặng… đã bị thất thoát bởi sự ra đi của những người địa chất này.

Trong khi tài sản được bảo quản trong kho lưu trữ, thì bên ngoài thị trường, những thông tin về các điểm quặng bị "nhiễu loạn". Một điểm quặng có vô số những kết luận đánh giá về trữ lượng, hàm lượng và khả năng khai thác; các tài liệu, bản đồ thật giả, nửa kín nửa hở được trao cho các chủ đầu tư; một đội ngũ các cò "địa chất", người dẫn đường ra đời…

Và trong cuộc chạy đua với các đối thủ hữu hình và vô hình giành quyền thăm dò, khai thác, có những chủ đầu tư đã mất hàng chục tỷ đồng để rồi nhận ra những số liệu; bản đồ và kết luận về điểm mỏ mà họ nhận được là hàng giả, hàng "kém phẩm chất".

Những năm gần đây, được sự phân cấp cho phép các địa phương cấp phép khai thác tận thu các mỏ nhỏ; mỏ không có khả năng khai thác công nghiệp, các tỉnh đã ồ ạt cấp phép. Việc khai thác chế biến quặng bằng thiết bị lạc hậu, mạnh mún, bừa bãi làm thất thoát tài nguyên và huỷ hoại môi trường xảy ra nghiêm trọng tại Quảng Nam , Nghệ An, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Hà Giang… Theo thống kê, chỉ trong 4 năm gần đây, các địa phương đã cấp trên 4000 giấp phép khai thác khoáng sản.

Cách làm của tỉnh Phú Yên

Giữa năm 2008, tỉnh Phú Yên đã tổ chức đấu giá công khai quyền khai thác mỏ Diatormit ở huyện Tuy An có trữ lượng dự báo khoảng 90 triệu m ³nhằm chấm dứt tình trạng khai thác và sử dụng lãng phí nguồn tài nguyên khoáng sản có trữ lượng lớn nhất cả nước ở đây. Diatormit là khoáng sản có giá trị cao, có thể sử dụng trong 300 lĩnh vực sản xuất công nghiệp: sản xuất rượu bia, bột lọc, vật liệu xây dựng cao cấp, phụ gia công nghiệp lọc hóa dầu và với công nghệ cao có thể sử dụng là thành phẩm màng lọc máu trong y tế.

Từ trước đến nay, người dân ở đây vẫn đào quặng Diatormit bằng xẻng, phơi khô, nghiền nhỏ cho vào bao bán với gía hơn 300.000 đồng/tấn cho các chủ vựa mua về làm sạch hồ nuôi tôm. Trong khi đó, giá Diatormit ở Mỹ, dao động trong khoảng 370 - 420 USD/tấn (ở châu Âu, giá Diatormit còn cao hơn ở Mỹ).

Để tổ chức đầu thầu, tỉnh Phú Yên kiên quyết thu hồi quyền khai thác mỏ đã cấp cho một doanh nghiệp địa phương liên doanh với đoàn địa chất đóng trên địa bàn tỉnh. Cuộc đấu tranh giữa các cơ quan chính quyền tỉnh với các chủ mỏ cũ diễn ra quyết liệt, giằng co và bị tác động bởi nhiều ý kiến xin trì hoãn hoặc ngăn chặn từ nhiều phía.

Cuối cùng, căn cứ vào hiệu quả khai thác, tình trạng thất thoát tài nguyên thô, những lộn xộn về trật tự an toàn xã hội trên khu vực mỏ và sự thừa nhận của các chủ mỏ về khả năng chế biến sâu như yêu cầu của tỉnh là không đạt… việc thu hồi đã hoàn tất.

Trước khi tổ chức đầu thầu, tỉnh Phú Yên nêu rõ với các nhà thầu những yêu cầu về tư cách pháp nhân, lý lịch chuyên môn; công nghệ, khả năng tài chính, cam kết mức độ chế biến bằng tên sản phẩm cụ thể và nhấn mạnh tiêu chí hàng đầu là không cho phép "xuất khẩu nguyên liệu thô chưa qua chế biến". Qua phương tiện thông tin đại chúng, trang tin điện tử của sở chuyên ngành và cả những buổi giới thiệu công khai về hồ sơ đánh giá địa chất của khu vực mỏ cho các nhà thầu, tỉnh Phú yên đã chọn được công ty đáp ứng được những tiêu chí đề ra.

Chủ trương đấu giá tài nguyên khoáng sản là đúng đắn và cần sớm triển khai thực hiện. Cách làm của Phú Yên là một kinh nghiệm. Trước hết, phải kiên quyết thu hồi những mỏ đã cấp phép nhưng thủ tục pháp lý chưa hoàn chỉnh hoặc sai phạm, chủ đầu tư không có năng lực khai thác chế biến và vi phạm những tiêu chí về môi trường…. Vạn sự khởi đầu nan. Vấn đề là chúng ta có quyết tâm làm hay không.