Chữ Quốc ngữ thời kỳ phôi thai
Cha Bề trên Buzomi và hai linh mục của giáo đoàn ông là Pina và Borri là những giáo sĩ Dòng Tên đi tiên phong trong việc sáng chế ra chữ Quốc ngữ, thời gian đầu đến Việt Nam, sống, hoạt động truyền giáo và học tập, nghiên cứu phiên âm chữ Quốc ngữ đều ở Nước Mặn. Do đó, có thể coi Nước Mặn là điểm khởi nguyên, nơi phôi thai chữ Quốc ngữ (1). Và người ta đã ấn định giai đoạn đầu tiên, giai đoạn phôi thai chữ Quốc ngữ từ năm 1620 – 1626.
Thành ngữ chữ “Quốc ngữ” theo nguyên từ Hán - Việt là “tiếng nói của người Việt”. Thực ra, đây là một lối viết tiếng Việt khác với chữ Hán được sử dụng chính thức trong nhiều thế kỷ. Việc áp dụng một lối viết để đọc tiếng Việt khởi thuỷ là chữ Nôm, hệ thống chữ viết này lấy từ cách viết chữ Hán. Nhưng từ đầu thế kỷ XX, thành ngữ “Quốc ngữ”, nhằm nói đến lối viết tiếng Việt theo mẫu tự Latin. Chữ Quốc ngữ ấy được xây dựng trên căn bản vần Latin được bổ túc bởi hai kiểu mẫu – âm tiêu biểu nhằm thích ứng với tính đa dạng của các âm tố tiếng Việt, và để ghi chép rõ nét các âm (2).
Năm 1651, ba tác phẩm rất quan trọng về lịch sử tiếng Việt Nam đã được xuất bản tại Roma: Cuốn giáo lý Latin và Quốc ngữ đối chiếu Cathechismus pro iis qui volunt suscipere Baptismum in octo dies divisus;Cuốn tự điển Việt - Bồ - La Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinumvà cuốn văn phạm Việt Nam Linguae Annamiticae seu Tunchinensiss brevis declaratio.Cả ba cuốn sách trên là những tài liệu vô giá chẳng những đã cống hiến cho chữ Quốc ngữ một hình thức xác định và một địa vị vững chắc mà nó còn là viên đá đầu tiên của ngữ học và văn học ở Việt Nam. Điều mới mẻ là việc sử dụng một hệ thống chữ viết có tính cách mạng lấy từ vần Latin, vừa mới được sáng chế trước đó; hệ thống chữ viết ấy, ngày nay thường được gọi chung là chữ Quốc ngữ (3).
Vào thời điểm các thế kỷ 16, 17 ý tưởng Latin hoá một số ngôn ngữ Á Đông đã được manh nha và thực sự được tiến hành đầu trên ở Nhật Bản và Trung Hoa. Năm 1615, ngay khi khởi công truyền giáo tại Việt Nam, các tu sĩ Dòng Tên đã có một kinh nghiệm hơn 20 năm nghiên cứu và sáng chế về ngữ học tiếng Nhật. Sự kiện đó rất hữu ích vì đối chiếu với tiếng Trung Hoa, tiếng Nhật và tiếng Việt có một vị thế tương tự, và vì các thứ tiếng này cùng chịu chung một loại ảnh hưởng xuyên qua lối chữ vuông (4).
Nếu tại Nhật Bản và Trung Hoa đã có một lối Latin hoá văn tự, thì tại Việt Nam, từ buổi tiếp xúc đầu tiên, cũng đã có những cố gắng tương tự. Lúc đầu, các nhà truyền giáo tiên khởi đến Đàng Trong đã phải dùng chữ ký hiệu riêng của mình để ghi chép ít ra tên các thành, các tỉnh, các địa danh hoặc những từ ngữ cần thiết trong công việc giao tế thường nhật. Theo tài liệu lưu trữ của Dòng Tên, từ năm 1615 - 1618 có 10 nhà truyền giáo đã đến Đàng Trong. Thế nhưng, việc sáng chế ra chữ Quốc ngữ giai đoạn đầu tiên, giai đoạn phôi thai là sự đóng góp thuộc về các tên tuổi như: Pina, Borri và Buzomi. Nước Mặn là nơi đóng bản doanh của giáo đoàn các tu sĩ Dòng Tên và cha Bề trên Buzomi ở tại đây.
Những bản dịch các bản văn Kito giáo đầu tiên ra tiếng Việt có từ năm 1618, và phần thiết yếu do công của Francesco de Pina. Trong công việc của mình, linh mục Pina nhờ đến sự giúp đỡ rất hữu hiệu của một văn nhân Việt Nam trẻ tuổi và có tên rửa tội là Phêro. Ba tu sĩ Dòng Tên bấy giờ có mặt tại cơ sở truyền giáo Pulucambi (Qui Nhơn) lúc công trình này tiến hành là Buzomi, Pina và Borri và công trình được thực hiện dưới sự giám sát của Buzomi - cựu Bề trên cơ sở truyền giáo Đàng Trong (1615 - 1618) và hiện là Bề trên cơ sở địa phương. “Tại Nước Mặn đây là thí điểm truyền giáo tiên khởi do cha Buzomi, Pina và Borri đảm nhiệm. Các cha đã in cuốn sách giáo lý và tiếp tục kiên trì giữa bao khó khăn để hoạt động cho cả giới trí thức người Việt thuở đó” (5). Những sự kiện đó rút ra từ một bản phúc trình chính thức của cơ sở truyền giáo (6).
Nguồn tài liệu về chữ Quốc ngữ, chủ yếu là những bản viết tay, đặc biệt là những bản báo cáo chính thức và trao đổi thư từ riêng tư giữa các tu sĩ Dòng Tên, phần lớn được lưu trữ ở Lisbonne, ở Madrid và nhất là ở Roma, rải rác trong nhiều bộ sưu tập. Chúng được viết bằng tiếng Bồ Đào Nha, một ít bằng tiếng Latin và đôi khi bằng tiếng Ý. Dựa vào những tài liệu này, các nhà nghiên cứu đã ấn định chữ Quốc ngữ giai đoạn 1620 - 1626 là thời kỳ phôi thai, gồm có bảy tài liệu.
Chữ Quốc ngữ năm 1620
Tài liệu viết tay thứ nhất là: Annua de Cochinchina do anno de 1620, Pera N. Muy Edo em Christo pe Mutino Vitelleschi Preposito Geral da compa de jegu(Arsi. Jap. Sin 72I via). Đây là bản tường trình hàng năm của Tỉnh Dòng Tên Nhật Bản do João Roiz dựa theo các bản báo cáo ở Đàng Trong soạn thảo để gửi cho Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã. Tài liệu soạn tại Áo Môn ngày 20 - 11 - 1621 bằng tiếng Bồ Đào Nha, gồm 30 trang, khổ 14 x 22cm. Một số chữ Quốc ngữ trong tài liệu Annam (An Nam), Sinoa (xứ Hoá), Unsai (ông sãi), Cacham (kẻ chàm), Ungue (ông nghè), on trũ (ông trùm), Nuocman (nước Mặn), Bafu (bà Phủ), Sai Tubin (sãi Tư Bình), Banco (bàn cổ), Oundelim (ông Đề lĩnh).
Tài liệu viết tay thứ hai là Cochncinensis Missionis annuae litterae anni 1620(Arsi, Jap. Sin. 71f., 23 - 27). Cũng là một bản tường trình về giáo đoàn Đàng Trong của Tỉnh Dòng Tên Nhật Bản do Gaspar Luis viết gửi về Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã. Tài liệu soạn thảo bằng La ngữ tại Áo Môn ngày 12 - 12 - 1621, gồm 10 trang, khổ 12 x 20cm. Gaspar Luis nhắc đến ít danh từ tiếng Việt hơn Roiz. Một số chữ Quốc ngữ trong tài liệu của Luis và Roiz khá giống nhau như: Cacham, Nuocman; một số dị biệt nhỏ xuất phát từ ký hiệu Bồ Đào Nha như Sai (Roiz) và Says (Luis), Ungue (Roiz) và Unguè, Ungué (Luis) (7).
Chữ Quốc ngữ năm 1621
Đó là tài liệu của Cristoforo Borri (8) được in lần đầu tiên bằng tiếng Ý năm 1631, nhưng đây là chữ Quốc ngữ được ông viết vào những năm 1620 – 1621. Bởi vì ông đến Đàng Trong (Nước Mặn) năm 1618 và rời Nước Mặn về châu Âu năm 1621. Có thể chữ Quốc ngữ trong sách của Borri không đúng hoàn toàn với chữ trong bản thảo của ông, bởi vì nhà in lúc bấy giờ không có những dấu ghi thanh mà có thể Borri đã dùng lúc soạn thảo (ngoại trừ dấu huyền có sẵn trong tiếng Ý). Tiếc rằng bản viết tay ngày nay không còn. Borri là người phương Tây đầu tiên đã viết và cho xuất bản một cuốn sách khá dài về xứ Đàng Trong. Cuốn sách này đã được dịch ra Pháp ngữ, La ngữ và tiếng Hà Lan (1632); Đức ngữ, Anh ngữ (1633)… Borri sử dụng số lượng lớn từ Quốc ngữ để chỉ các vật thông thường, tên người, tên đất… như: Anam (An Nam), Tuchim (Đông kinh), Lai (Lào), Ainam (Hải Nam), Quamguya (Quảng Nghĩa), Quinhin (Qui Nhơn), Renran (Đà Rằng), nayre (nài), doij (đói), Dàdèn, lùt, Dàdèn, lùt (Đã đến lụt, đã đến lụt), Scin mocaij (xin một cái), chìa (trà), sayckim (sách kinh), sayc chiu (sách chữ), onsaij (ông sãi), Nuocmam (Nước Mặn), Omgne (ông Nghè), Tuijciam Biêt (tôi chẳng biết), Bua (Vua), Chiuua (Chúa), Onsaij di lay (ông sãi đi lại), Con gnoo muon bau tlom laom Hoalaom chiam (con nhỏ muốn vào trong lòng Hoa lang chăng),… Theo Thanh Lãng, trong cuốn sách của Borri có 94 từ Quốc ngữ và có một số chữ giống hệt ngày nay.
Chữ Quốc ngữ năm 1625
Bức thư viết tay đề ngày 16 - 6 - 1625, lưu trữ tại Arsi, Jap, Sin. 68, do Rhodes viết bằng chữ Bồ Đào Nha gửi cho phụ tá Bề trên ở Ma Cao. Bức thư dài hai trang giấy kổ 15,15 x 23cm, có mấy chữ Quốc ngữ như: Ainaõ (Hải Nam), Tunqin (Đông Kinh). Tháng 6 năm 1625, Rhodes đã tạm nói được tiếng Việt.
Chữ Quốc ngữ năm 1626
Có ba tài liệu:
+ Bản tường trình của Gaspar Luis được soạn tại Nước Mặn ngày 1 - 1 - 1626 bằng tiếng Latin gửi cho Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã, dài 30 trang khổ 13 x 20,50cm. Những chữ Quốc ngữ trong bản tường trình như: Dinh Cham (Dinh Chàm), Ca cham, Nuocman, Quanghia, Quihin, Raran, Bendâ (Bến Đá), Bôdê (Bồ Đề), Ondelimbay (ông Đề Lĩnh Bảy), Ondelim, Ondedoc (ông Đề Lĩnh, ông Đề Đốc), Unghe chieu (ông nghè Chiêu), Nhit la Khaum, Khaum la nhit (nhất là không, không là nhất).
+ Bản tường trình của Antonio de Fontes soạn bằng tiếng Bồ Đào Nha gửi cho Bề trên Cả Dòng Tên ở La Mã dài 34 trang khổ 14,50 x 23cm. Những chữ Quốc ngữ trong bản tường trình: Dĩgcham (Dinh Chàm), Nuocman, Quinhin, Sinoá (xứ Hoá), Quan (Quảng), Xabin (Xá Bình), Bendá, Bude (Bồ Đề), Ondelimbay, Ondedoc, Onghe Chieu, Nhít la Khấu, Khấu la nhít…
+ Bức thư của Buzomi viết bằng tiếng Ý ngày13 - 7 - 1626 gửi cho Bề trên Cả Dòng Tên, dài 4 trang khổ 21 x 30cm. Trong thư có một số chữ Quốc ngữ được ông viết theo lối cách ngữ ngày nay: Xán tí (Thượng Đế), thiên chũ (Thiên Chúa), ngaochuan (Ngọc Hoàng).
Ký hiệu phiên âm chữ Quốc ngữ giai đoạn phôi thai ảnh hưởng nhiều Bồ Đào Nha, một ít từ ảnh hưởng Ý và có cả ảnh hưởng tiếng Pháp. Hệ thống dấu ghi thanh dần dần được áp dụng, với dấu sắc được dùng sớm nhất, lối viết cách ngữ bắt đầu hình thành đối với các nhà truyền giáo người Ý. Ký hiệu tiếng Bồ Đào Nha chẳng những được thống nhất duy trì mà còn được tiếp tục bảo vệ. Chữ Quốc ngữ giai đoạn 1620 - 1626 có sự tiến bộ từ do dự, vẫn đục đến gọn ghẽ, trong sáng (10). Mặc dù, từ khi có dấu vết chữ Quốc ngữ đến trước năm 1651, chưa tìm thấy một bản văn nào hoàn toàn bằng chữ Quốc ngữ, thế nhưng ở giai đoạn hai - giai đoạn hình thành, chữ Quốc ngữ đã được viết khá đúng về hai phương diện: cách ngữ và dấu.
Chú thích
1. Nguyễn Thanh Quang -Nước Mặn nơi phôi thai chữ Quốc ngữ, Tạp chí Xưa & Nay. Số 301 - 302, 2 - 2008, tr 27, 28, 29.
2. Roland Jacques - Lesmissionnaires portugais et lets débuts de l’E’glise catholique au Vietnam. Bilingue - Tom l. Định Hướng Tùng Thư. 2004. Tr 25.
3. Roland Jacques - sđd, tr 23
4. Roland Jacques - sđd, tr 79.
5. Rực sáng một vì sao (Tài liệu tổng hợp về Á Thánh Anre Phú Yên). Nxb Tôn Giáo, 2006, Lm. Vũ Thành- Bối cảnh lịch sử tôn giáo thời kỳ đầu của việc rao giảng tin mừng tại Việt Nam.
6. Bản báo cáo ký tên Francisco Eugenio, tu sĩ Dòng Tên người ý ở Ma Cao, ghi lại những chữ lấy từ một tài liệu khác:Annua del Collegio di Macao del 1618 (Arsi, Jap - Sin. 114, tr 176 - 185), Bản 183v - 184.
7. Hoàng Xuân Việt -Tìm hiểu chữ Quốc ngữ . Nxb Văn hoá Thông tin. 2007, tr 123.
8. Relatione della nuova Missione Della P. P. Della Compagnia di Giesu al Regno della Cocincina, acritta, dal medâim compagnia che fu uno de primi Ch’entrrorono in detto Regno, Roma 1631.
9. Rhodes,Divers voyages et misions, tr 72. Đỗ Quang Chính,Lịch sử chữ Quốc ngữ. Đường mới, Paris, 1985, tr 32.
10. Hoàng Xuân Việt,Tìm hiểu chữ Quốc ngữ. Nxb Văn hoá Thông tin 2007, tr 129 - 130.
