Bệnh lây truyền từ động vật sang người
Trong thực tế, không phải lúc nào chu trình đó cũng diễn ra một cách thuận lợi, có khi vô tình con người dã đem bệnh dịch đến cho các loài động vật và ngược lại các loài động vật cũng truyền một số bệnh cho con người. Tuy nhiên, trong thực tế, phần lớn những người làm nhiệm vụ chăn nuôi tại các hộ gia đình lại không hiểu biết đầy đủ, hoặc không quan tâm đến sự lây truyền bệnh dịch. Điều này nhiều khi đã gây ra những hậu quả đáng tiếc cho bản thân con người cũng như cho đàn vật nuôi.
Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, có ít nhất 45 bệnh dịch truyền từ động vật sang người được phát hiện chỉ trong 2 thập kỷ vừa qua, dự báo sẽ có thêm nhiều bệnh mới sẽ xuất hiện trong những năm tới.
Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu một số bệnh nguy hiểm lây truyền từ động vật sang người mà con người đang phải đối mặt.
HIV được coi là một ví dụ điển hình về bệnh lây truyền từ động vật sang người, hiện tại nó đang gây ra đại dịch AIDS trên toàn cầu với tốc độ lây lan rất nhanh. Virus gây chết người này được xác định là truyền từ tinh tinh sang người vào những năm giữa thập kỷ 80 của thế kỷ trước. Từ đó đến nay, hơn 25 triệu người đã tử vong do căn bệnh này. Cúm gia cầm là một loại bệnh do virus gây ra cho các loài gia cầm, chim, một số loài động vật có vú và cả con người. Virus gây bệnh này được phát hiện lần đầu tiên ở Ý vào những năm đầu thế kỷ XX. Giờ đây nó đã xuất hiện ở hầu hết các nơi trên thế giới. Biến chủng H5N1 của virus cúm gia cầm bắt dầu hoành hành dữ dội từ năm 1997 và có nguy cơ bùng phát thành đại dịch đối với con người. Ngày nay, không một quốc gia nào dám khẳng định có đầy đủ phương tiện và kỹ thuật để chống lại đại dịch cúm này nếu nó xảy ra. Các chủng của virus cúm gia cầm có thể xâm nhiễm vào nhiều loại động vật khác nhau như: chim, lợn, ngựa, hải cẩu, cá voi, hổ và con người. Bệnh cúm lây truyền qua không khí, nhưng cũng có thể lây nhiễm qua thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi, quần áo và phương tiện giao thông... Tuy nhiên, hiện giờ chưa có bằng chứng thực nghiệm nào cho thấy virus cúm H5N1 có thể sống sót trong thức ăn đã được nấu chín.
Đại dịch cúm A/H1N1 bắt đầu bùng phát tại Mexico từ tháng 3/2009 cũng do một loại virus có nguồn gốc từ lợn, sau đó được truyền qua người và các động vật khác. Hiện tại, các nhà khoa học đang lo ngại virus H1N1 ở động vật sẽ kết hợp với virus H1N1 ở người để hình thành một chủng virus mới, khi đó sẽ vô cùng nguy hiểm đối với con người.
Dại: Là bệnh do chó, mèo, chuột, cáo... nhiễm virus dại truyền lây sang người, đây là bệnh truyền từ động vật sang người gây tử vong nhiều nhất; hàng năm theo thống kê chưa đầy đủ, trên thế giới có khoảng 50.000 người chết do bệnh dại, đặc biệt là các nước châu Phi. Ở Việt Nam , nguồn bệnh dại chủ yếu là chó, mèo. Số ổ dịch dại chó trên toàn quốc năm 1998 là 214, đến năm 2004 giảm còn 2; số ổ dịch dại ở mèo tương ứng là 14 và 0. Tuy kết quả phòng, chống bệnh dại đã rất khả quan, nhưng với tập quán nuôi chó thả rông và ăn thịt chó như hiện nay, việc giảm số chó nuôi và thanh toán bệnh dại khó có thể thực hiện được trong vài ba năm tới.
Bệnh đậu mùa: Con người lây bệnh đậu mùa từ lạc đà. Căn bệnh này nổi tiếng từ 3.000 năm trước và trong một thời gian dài là nguyên nhân chính gây tử vong ở trẻ em. Nhiều nhân vật lịch sử nổi tiếng cũng là nạn nhân của bệnh đậu mùa, chẳng hạn như Pie Đại đế của Nga và vua Ludovic 15 của Pháp. Theo đánh giá của các nhà sử học, vào cuối thế kỷ XIX, mỗi năm có gần 50 triệu người bị mắc bệnh đậu mùa. Tỷ lệ tử vong do bệnh này vượt quá 80% tổng số người mắc. Trường hợp cuối cùng mắc bệnh đậu mùa diễn ra vào năm 1977.
Bệnh dịch hạch: Con người bị lây bệnh này từ chuột cống và những loài gặm nhấm khác. Tác nhân gây bệnh được truyền qua vết cắn. Đợt dịch đầu tiên xảy ra từ thế kỷ thứ VI ở Vizantia. Trong 50 năm đã có gần 100 triệu người chết do căn bệnh này. Vào thế kỷ XIV bệnh dịch hạch phương Đông đã cướp đi sinh mạng của chừng 1/3 dân số Châu Á và Châu Âu. Vào cuối thế kỷ XIX đã xảy ra đợt dịch toàn cầu thứ 3 ở hơn 100 cảng trên thế giới. Năm 1999 nó lại bùng phát ở 14 nước, chủ yếu ở châu Phi, trên 2,6 nghìn người mắc bệnh, 212 người trong số đó đã tử vong.
Bệnh bò điên (nhũn não): Bệnh này từ bò. Trên thế giới đã có một số người chết vì ăn phải loại thịt bò có chứa tác nhân gây bệnh này. Đây là căn bệnh gây thiệt hại cho nông nghiệp Châu Âu chừng 60 -120 tỷ đô la mỗi năm. Bệnh do vi khuẩn salmonella: Con người bị lây bệnh này từ bò, lợn, dê, vịt và ngỗng khi trứng và thức ăn có khuẩn salmonella sống. Cũng có những trường hợp tử vong vì căn bệnh này.
Bệnh nhiệt thán (anthrax): Từ anthrax có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp anthrakis có nghĩa là than, để chỉ những nốt bệnh tính có màu đen trên da của động vật và người mắc bệnh. Vi khuẩn than được nhiều người nhớ đến sau những vụ phát hiện các phong bì thư có chứa chất bột trắng tại Mỹ năm 2001. Vi khuẩn thuộc nhóm gram dương, hình gậy, kích thước từ 1 - 6 micromet, sinh nha bào có sức đề kháng cao với các nhân tố vật lý và hóa học. Bacillus anthracis được Robert Koch chứng minh có tính gây bệnh vào năm 1877. Vi khuẩn gây bệnh cho động vật hoang dã và động vật nhai lại. Người cũng có thể bị nhiễm và mắc bệnh khi tiếp xúc với các cơ quan của gia súc mắc bệnh hay tới một lượng lớn nha bào. Anthrax phát huy độc lực rất cao khi xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp (khi ta hít phải). Bệnh than không lây từ người sang người và đã có vắc xin nhưng yêu cầu phải tiêm nhiều lần và có khả năng gây ảnh hưởng phụ.
Bệnh giun xoắn: Bệnh giun xoắn được phát hiện năm 1835. Đây là một bệnh truyền nhiễm do ấu trùng giun xoắn truyền từ lợn hoặc chuột sang người, chủ yếu qua đường tiêu hóa do ăn phải thịt lợn hoặc thịt chuột mắc bệnh giun xoắn nhưng chưa được nấu chín. Bệnh giun xoắn ở người liên quan chủ yếu tới ổ dịch giun xoắn ở động vật gần người. Người mắc phải bệnh này do ăn phải thịt của động vật có kén giun xoắn chưa được nấu chín. Vào tới dạ dày người, ấu trùng giun xoắn được giải phóng khỏi kén, sau 1 - 2 giờ, ấu trùng di chuyển tới ruột non. Tại đây sau 24 giờ, ấu trùng phát triển thành giun trưởng thành và xâm nhập vào niêm mạc ruột. Vào ngày thứ 4 - 5 và kéo dài từ 10 - 30 ngày, giun cái đẻ ấu trùng trong các bạch mạch, ấu trùng theo hệ bạch mạch tới tim phải, phổi rồi tới tim trái và tới cơ vân, cơ hoành, lưỡi... phát triển thành kén và có khả năng gây nhiễm. Kén giun xoắn có khả năng tồn tại trong mô cơ khoảng 20 năm và vẫn giữ được khả năng gây nhiễm. Nhiễm giun xoắn là một quá trình nhiễm độc gây viêm dị ứng các mao mạch, gây hoại tử cơ và thiếu oxy tổ chức.
Như vậy, nguy cơ lây nhiễm bệnh từ động vật sang người rất cao, do đó để phòng ngừa cần thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh phòng bệnh như:
- Quy hoạnh các vùng chăn nuôi tập trung, từng bước đưa chăn nuôi ra khỏi khu dân cư.
- Thực hiện chăn nuôi an toàn sinh học, chấp hành đầy đủ chế độ tiêm phòng và khử trùng tiêu độc định kỳ chuồng trại và môi trường chăn nuôi.
- Xây dựng các lò giết mổ tập trung, thực hiện nghiêm chế độ kiểm dịch, kiểm soát giết mổ, kiểm tra vệ sinh thực phẩm.
- Tuyên truyền, phổ biến các biện pháp phòng ngừa cho người dân, đặc biệt đối với công nhân chăn nuôi, trang bị bảo hộ lao động cho những người trực tiếp tiếp xúc với động vật.
- Khuyến cáo người dân không ăn tiết canh và thịt động vật chưa qua nấu chín...
