Bảo vệ môi trường lưu vực sông - Vì tương lại sự sống

Hiện nay chất lượng nước tại các vùng trung lưu và hạ lưu tại 3 lưu vực sông này đã bị ô nhiễm, có nhiều nơi ở mức nghiêm trọng. Nguyên nhân là do nước thải của các hoạt động sản xuất công nghiệp, sinh hoạt không được xử lý đã và đang thải trực tiếp vào các dòng sông. Nhiều nơi, chất lượng nước suy giảm mạnh, nhiều chỉ tiêu như BOD5, COD, NH4, SS cùng các chất dinh dưỡng chứa nitơ, phốt pho, coliform… đo được trong nước đều vượt quá tiêu chuẩn cho phép nhiều lần và dự báo trong tương lai, mức độ ô nhiễm sẽ khủng khiếp hơn nếu như ngay từ bây giờ, các dòng sông không được bảo vệ.

Báo cáo hiện trạng môi trường nước 3 lưu vực sông đã chỉ rõ, nước mặt tại vùng trung lưu và hạ lưu của lưu vực sông Cầu nhiều nơi đang ở mức độ ô nhiễm báo động, đặc biệt ở các đoạn sông chảy qua địa phận tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh và Thái Nguyên nơi tập trung nhiều khu công nghiệp, khu chế biến và làng nghề. Và trong tương lai, theo các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương đã được phê duyệt thì đến năm 2010, lượng nước đổ thải vào lưu vực sông Cầu sẽ tăng khoảng 1,5 lần so với hiện nay.

Đối với lưu vực sông Nhuệ - Đáy, tình trạng ô nhiễm nguồn nước càng phổ biến hơn khi môi trường nước mặt đang chịu tác động mạnh của nước thải sinh hoạt và các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và thủy sản trong toàn khu vực. Báo cáo hiện trạng môi trường cũng cho thấy, hiện nay, chất lượng nước của nhiều đoạn lưu vực sông Nhuệ - Đáy đã bị ô nhiễm tới mức báo động và gia tăng vào mùa khô. Trên địa phận Hà Nội các chỉ tiêu về chất lượng nước cho phép loại B đối với nước mặt, thậm chí còn vượt tiêu chuẩn cho phép đối với nước thải sinh hoạt (mức IV). Vào mùa khô, mức ô nhiễm càng trở nên trầm trọng. Kết quả quan trắc cuối năm 2005 cho thấy, giá trị DO đạt rất thấp, giá trị COD và BOD vượt 7-8 lần tiêu chuẩn cho phép, giá trị Coliform cao hơn TCVN loại B.

Tổng cục Môi trường khẳng định, sông Nhuệ đã bị ô nhiễm nghiêm trọng sau khi nhận nước thải từ sông Tô Lịch. Mặc dù tại đầu nguồn sau khi nhận nước từ sông Hồng không ô nhiễm nhưng từ đoạn chảy qua khu vực Phúc La - Hà Đông cho tới trước khi nhận nước sông Tô Lịch, nước đã bắt đầu bị ô nhiễm, các giá trị COD, BOD5 vượt tiêu chuẩn 3-4 lần. Nước đã có màu đen, váng, cặn lắng và mùi hôi tanh. Sau khi tiếp nhận nước thải của sông Tô Lịch, nước sông Nhuệ đã bị ô nhiễm nghiêm trọng hơn đặc biệt là vào mùa khô. Mặc dù mấy năm gần đây, Hà Nội đã áp dụng giải pháp đưa nước sông Tô Lịch qua hệ thống hồ điều hoà Yên Sở bơm ra sông Hồng nhưng xu hướng ô nhiễm sông Nhuệ vẫn ngày một tăng. Cùng với sông Nhuệ, sông Đáy đang bị ô nhiễm cục bộ với mức độ cũng ngày càng tăng do ảnh hưởng ô nhiễm của sông Nhuệ.

Theo dự báo, đến năm 2010, lượng nước thải của thành phố Hà Nội sẽ tăng 1,2 lần và Hà Tây sẽ tăng 1,9 lần so với năm 2005. Và nếu không có các biện pháp xử lý để bảo vệ môi trường, xử lý nước thải trước khi đổ vào sông thì đến năm 2010, chất lượng nước sông Nhuệ - Đáy sẽ càng xấu đi; nồng độ BOD sẽ tăng khoảng 1,2 - 1,5 lần, tổng Nitơ tăng từ 1,2-1,8 lần, tổng phốt pho tăng đến hơn 2 lần và tổng Coliform sẽ tăng từ 1,3-2 lần.

Trong cả 3 hệ thống sông trên hệ thống sông Đồng Nai có mức độ ô nhiễm ngày nghiêm trọng hơn, nhiều đoạn sông chảy qua địa phận Bình Dương đã trở thành sông chết. Trải rộng trên địa bàn, lưu vực hệ thống sông này chịu ảnh hưởng mạnh nhất của nhiều nguồn tác động trên toàn bộ lưu vực. Đặc biệt phần hạ lưu của nhiều sông trong lưu vực đã ô nhiễm nghiêm trọng trong đó có đoạn đã trở thành sông chết hoàn toàn. Nước sông Đồng Nai từ nhà máy nước Thiện Tân đến Long Đại - Đồng Nai đã bắt đầu ô nhiễm hữu cơ, chất rắn lơ lửng và phát hiện hàm lượng chì vượt tiêu chuẩn. Lượng chất rắn lơ lửng trong nước đã vượt tiêu chuẩn từ 3-9 lần, giá trị COD vượt gần 2-3 lần tiêu chuẩn…

Ô nhiễm nhất trong lưu vực có lẽ là sông Thị Vải với một đoạn 10 km đã "chết" bắt đầu tư sau hợp lưu Suối Cả- sông Thị Vải đến KCN Mỹ Xuân. Nước khu vực này có màu nâu đen, bốc mùi hôi thối cả khi triều lên và triều xuống. Các giá trị DO thường xuyên thấp dưới 0,5 mg/l nên các loài sinh vật đã không còn khả năng sinh sống. Chỉ số NH4+ đã vượt quá TCVN từ 3-15 lần, giá trị Coliform vượt từ vài chục đến hàng trăm lần. Đặc biệt hàm lượng thủy ngân tại khu vực cảng Vedan, Mỹ Xuân vượt 1,5 - 4 lần; lượng kẽm vượt 3-5 lần tiêu chuẩn.

Như vậy, mức độ ô nhiễm nước các dòng sông mà đặc biệt là 3 lưu vực sông Cầu, Nhuệ - Đáy và hệ thống sông Đồng Nai là khá nghiêm trọng và đang có xu hướng diễn biến phức tạp và ngày càng xấu đi. Chất lượng nước sông vẫn đang tiếp tục suy thoái ở nhiều nơi mà đặc biệt là các đoạn chảy qua khu đô thị, khu công nghiệp và làng nghề. Trước bất cập này, việc ngăn chặn mức độ gia tăng ô nhiễm ở các lưu vực sông và trả lại sự trong lành cho các dòng sông là một nhiệm vụ cấp bách hiện nay. Nó không chỉ có ý nghĩa bảo vệ môi trường Việt Nam mà hơn hết là bảo vệ cuộc sống sinh hoạt, sản xuất của chính người dân sống trong lưu vực. Theo đại diện DANIDA, Việt Nam đã đạt được tốc độ tăng trưởng cao nhưng sẽ phải giám sát các tác động của nó đến môi trường mà đặc biệt là môi trường nước. Giám sát đánh giá môi trường không phải của một tổ chức độc lập mà là của cả hệ thống. Việc bảo vệ, giám sát đánh giá tác động môi trường sẽ là một cấu phần quan trọng cho sự phát triển của Việt Nam không chỉ trong hiện tại, tương lai mà cả thế hệ mai sau.