Xây dựng thương hiệu nông sản khu vực miền núi phía Bắc: Khó hay dễ?
Bưởi Đoan Hùng tuy đã được đăng ký thương hiệu nhưng vẫn chưa thể phát triển hàng hóa quy mô lớn do việc nghiên cứu điều kiện sinh thái, việc áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất để phòng bệnh và nhân nhanh giống gốc còn khá hạn chế.
Mận được trồng nhiều ở Sa Pa, Lào Cai, Lạng Sơn,… mận cùng với các loại quả ôn đới như mơ, đào, lê, táo là nhóm cây ăn quả quan trọng chiếm tới 24,5% diện tích cây ăn quả cả nước. Song dù ngon nhưng mận Việt Nam lại đơn điệu về giống, thường bị ép giá vì thu hoạch đồng loạt do chín rộ cùng một thời điểm, trong khi khâu chế biến và đa dạng hóa sản phẩm từ mận còn rất sơ sài.
Chè Thái Nguyên nổi tiếng thơm ngon đậm đà nhưng năng suất thấp (8-10 tấn búp tươi /ha) và dư lượng thuốc trừ sâu, chất điều hòa sinh trưởng còn nhiều.
Nếp thơm Tú Lệ là một đặc sản đặc biệt của xã Tú Lệ (Văn Chấn - Yên Bái). Loại nếp Tú Lệ có tới 3 giống là Tan Chậu, Tan Lả, Tan Pỏm nhưng hai giống Tan Lả (thơm nhất) và Tan Pỏm đã mất giống do thời gian sinh trưởng kéo dài, năng suất thấp. Giống Tan Chậu dẻo ngon nhất, dễ làm và sinh trưởng chỉ trong 5 tháng nên được lưu giữ nhưng hiện cũng đang thoái hóa do thay đổi chế độ canh tác (1 vụ nếp + 1 vụ lúa lai), lai tạp, tích lũy bệnh tật,...
Khoai môn Thuận Châu (Sơn La), Lục Yên (Yên Bái),... là nguồn gen cây có củ quý hiếm, dễ trồng, năng suất cao, hiệu quả kinh tế lớn nhưng sản xuất còn tản mạn, thậm chí còn chưa được sự quan tâm thỏa đáng của các nhà khoa học và quản lý nên chưa thể phát triển thành ngành hàng.
Trâu Ngố Lai Châu, trâu Gié Sơn La, trâu Mốc Tuyên Quang, bò U Cao Bằng, ngựa Lạng Sơn, Lào Cai; dê Cỏ Hà Giang, Hòa Bình; lợn “cắp nách” Sơn La, Yên Bái,... đang có nguy cơ bị “chọn lọc ngược”, thoái hóa giống do cận huyết, thiếu thức ăn và do tập quán chăn nuôi còn lạc hậu...
Một vài ví dụ trên có thể thấy công tác bảo tồn và phát triển đặc sản của khu vực MNPB tuy tiềm năng dồi dào nhưng còn gặp muôn vàn khó khăn nên con đường xây dựng và giữ vững thương hiệu còn lắm gian nan.
Các loài cây, con đặc sản tuy bắt đầu được quan tâm nhưng quy mô sản xuất còn nhỏ, định hướng chưa rõ ràng nên chưa thực sự trở thành ngành hàng quan trọng. Sự can thiệp của tiến bộ KHKT vào công tác giống, điều tiết độ chín (tránh chín đồng loạt dễ bị ép giá), công nghệ chế biến sau thu hoạch,… còn ít và không thường xuyên.
Tuy nhiên, cần khẳng định việc xây dựng địa chỉ nông sản cho vùng còn nhiều khó khăn như vùng MNPB là việc làm hết sức cần thiết để phát huy thế mạnh của vùng, góp phần tăng trưởng kinh tế và ổn định trật tự xã hội cho đồng bào dân tộc trong vùng, trong khi phát triển các cây, con truyền thống khác như lúa nước, lợn, gia cầm cao sản ở vùng này khó có thể cạnh tranh về quy mô và sản lượng so với khu vực đồng bằng.
Xây dựng và phát triển thương hiệu nông sản khu vực MNPB là một cơ hội kinh doanh đầy tiềm năng cho các thành phần kinh tế - xã hội vì đây là khu vực nhiều đặc sản cây, con quý vào bậc nhất trong cả nước. Nếu chúng được phát triển theo một chương trình xây dựng thương hiệu chắc chắn thì các sản phẩm này có sức cạnh tranh rất lớn với những ưu thế so sánh nổi bật và khả năng suất khẩu rất cao.
Tuy việc xây dựng thương hiệu nông sản cho khu vực MNPB còn nhiều khó khăn nhưng không phải là quá khó nếu thực sự quyết tâm. Bộ Nông nghiệp và PTNT đã xác định miền núi phía Bắc là địa bàn trọng tâm chỉ đạo sản xuất nên việc phát triển mảng cây con đặc sản của vùng này đã và đang được quan tâm từ các cấp quản lý trên toàn bộ hệ thống ngành và liên ngành liên quan (Bộ Tài nguyên - Môi trường, Bộ Văn hóa – Thông tin).
Đầu tiên phải xác định và chọn lọc được những sản phẩm đặc thù có giá trị hàng hóa cao và xây dựng được những vùng sản xuất hàng hóa các sản phẩm đó. Tổ chức được mạng lưới tiêu thụ ổn định trên nguyên tắc đảm bảo lợi ích chính đáng cho các bên tham gia bằng các chính sách kích cầu trong và ngoài vùng.
Tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học và áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào nhân giống, sản xuất và chế biến. Đa dạng hóa để rải vụ, tránh ứ đọng hàng hóa. Nâng cao chất lượng sản phẩm nhưng không được để mất những ưu thế đặc thù. Mở rộng quy mô cây con đặc sản cần hết sức thận trọng, tránh thương mại hóa sản xuất ào ạt kém chất lượng, mất đi bản sắc và tính đặc sản của sản phẩm.
Do sản lượng hiện còn chưa cao và thường thì tính hấp dẫn của sản phẩm chỉ đặc trưng ở một vùng nhỏ, khó mở rộng nên một biện pháp khả thi được đưa ra là kết hợp bảo tồn, phát triển cây, con đặc sản với du lịch văn hóa – sinh thái.
Nâng cao năng lực và nhận thức của cộng đồng về những giá trị đặc thù và tầm quan trọng của công tác bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và các loại cây, con đặc sản nói riêng.
Trong các chiến lược, kế hoạch sản xuất nông nghiệp của từng tỉnh cần định hướng ưu tiên rõ ràng, cụ thể hơn sự phát triển sản xuất các cây, con đặc thù, tiến tới xây dựng thương hiệu trong và ngoài nước. Từ đó, vừa tận dụng tối đa hóa đa dạng sinh học khu vực MNPB, vừa bảo tồn được nguồn gen quý trong khi vẫn có thể khai thác hiệu quả về kinh tế với lợi thế cạnh tranh và làm giàu cho người dân bản địa từ chính những cây, con truyền thống và trên chính những mảnh đất quê hương của họ.
