Xã hội tri thức và bài học sisu ở Phần Lan

Xã hội dựa trên tri thức

Không ít quốc gia cũng xem tri thức là nền tảng phát triển, nhưng tại Phần Lan, điều này được cụ thể hoá ngay từ hệ thống giáo dục. Elina Grundstrom, nhà báo và giảng viên thỉnh giảng đại học Tampere (Phần Lan), nói với tôi: “Ở đất nước này mọi người đều có cơ hội học tập như nhau, không có hàng rào về chủng tộc, giới tính, nơi cư trú hay hoàn cảnh kinh tế”.

Việc khuyến học của Chính phủ Phần Lan thật đáng ngạc nhiên. Không có chuyện đóng học phí, thêm vào đó, học sinh còn được ăn trưa miễn phí ở trường, thậm chí em nào ở quá xa trường còn được chở đi học hàng ngày! Nhưng triết lý giáo dục mới là chuyện đáng nói. Tiina Tahka, cố vấn giáo dục của hội đồng Giáo dục quốc gia Phần Lan, chia sẻ: “Nếu không đề cao nghề giáo thì giáo dục có hay đến mấy cũng khó đi đến thành công”. Theo Tiina, dạy học là ước mơ của nhiều người dân Phần Lan vì đó là nghề được xã hội tôn vinh. “Chỉ có những người giỏi thật sự mới được chọn làm giáo viên, và yêu cầu cũng rất khắt khe, giáo viên từ mẫu giáo phải có bằng thạc sĩ!” Coi trọng và chuẩn hoá người giảng dạy như thế, nên trong trường học Phần Lan không có chuyện chấm điểm, thi đua hay kiểm tra giáo viên vì ai cũng thống nhất một điều: trường học nào cũng giỏi và thầy cô nào cũng giỏi như nhau. Người ta cũng cho phép thầy cô có quyền sáng tạo nội dung và phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp với trình độ và đặc điểm của học sinh.

Tại hội thảo “Kho báu quốc gia hay tháp học tập? PISA, giáo dục và Phần Lan” tổ chức tại hội nghị nhà báo khoa học thế giới, cử toạ rất ngạc nhiên khi biết học sinh Phần Lan không phải trải qua bất kỳ cuộc sát hạch nào trong trường phổ thông. “Hệ thống giáo dục của chúng tôi dựa trên niềm tin. Nếu xem mọi trường học và giáo viên đều giỏi như nhau, vậy tại sao không thể xem mọi học sinh cũng giỏi như nhau”, Hanna Valkama, một nhà báo Phần Lan nói.

Những bước đi như trên đã mang đến những thành công cụ thể. Trong kỳ thi PISA (Programme for International Student Assessment – Chương trình đánh giá học sinh quốc tế) do tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) tổ chức ba năm một lần dành cho các trẻ 15 tuổi, năm 2006 Phần Lan giành hạng nhất về khoa học, hạng nhì về toán và đọc hiểu. Năm 2009, học sinh Phần Lan xếp thứ hai về khoa học, thứ ba về đọc hiểu và thứ sáu về toán.

Bài học sisu

“Nói đến người Phần Lan, bạn phải nghĩ ngay đến 3 chữ S”, Lindeni Pasti, chuyên gia của đại học Helsinki, nói. Ba chữ S đó là sauna (tắm hơi), sauvkavely (đi bộ Bắc Âu) và sisu (kiên định). Trong thực tế, sisu – đôi lúc được hiểu cực đoan hơn là “cứng đầu” – chính là đặc điểm dân tộc làm nên thành công của Phần Lan hôm nay, trong đó có thành công về khoa học công nghệ.

Câu chuyện thành công của Nokia là thí dụ. Cách đây hơn 140 năm, đó là một nhà máy giấy gần như vô danh nằm trên bờ sông Nokia. Năm 1956, Bjorn Westerlund, được chỉ định làm giám đốc, nhà máy mở rộng sản xuất thêm dây cáp, cao su và thiết bị điện tử. Westerlund nghĩ phải đầu tư mạnh vào điện tử vì ông tiên đoán thế giới đang tiến đến kỷ nguyên điện tử. Thế nhưng trong 17 năm đầu sản xuất, xưởng điện tử được ví như “xưởng ung thư” vì nó làm thiệt hại biết bao tài chính của công ty. Westerlund chua cay nói: “Trong bằng ấy năm chúng tôi đã mất mát nhiều hơn tất cả những gì kiếm được trước đó”. Nhưng ông không bỏ cuộc. Những năm 1970, máy vi tính nổi lên là mặt hàng sản xuất hàng đầu của Nokia Electronics và thập niên tiếp theo là sự ra đời thế hệ đầu tiên của điện thoại cho xe hơi sử dụng hệ thống NMT (Nordisk Mobil Telefoni). Thành công vừa đến lại ra đi ngay vì công nghệ này dần dần bị thay thế. Đầu những năm 1990, Jorma Ollita được mời đến củng cố Nokia và lúc này công ty tập trung toàn lực cho điện thoại di động khi hệ thống GSM (Global System for Mobile Communications) vừa ra đời. Ollita cho giải tán các nhà máy giấy, cao su và dây cáp, chỉ tập trung vào điện thoại di động, và đúng ngay thời điểm Chính phủ Phần Lan đề ra chính sách đầu tư mạnh vào khoa học công nghệ, mọi chuyện phất lên như diều gặp gió. Lindeni nói: “Nếu Westerlund rồi Ollita nản lòng một chút, có lẽ thế giới không bao giờ biết đến Nokia”.

Dĩ nhiên phải có sự hỗ trợ từ chính phủ, những nhà hoạch định chính sách nhìn xa trông rộng biết rằng một đất nước không đầu tư vào R&D (nghiên cứu và phát triển) thì đất nước đó không thể hùng mạnh. Vậy mà những năm cuối 1970, Phần Lan còn lẹt đẹt phía sau những quốc gia khác khi đầu tư cho R&D chưa đến 1% GDP. Nhưng sau đó thì đầu tư cho R&D ngày một nhiều, đầu tiên là khu vực công kế tiếp là khu vực tư. Đầu những năm 1990, về đầu tư R&D, Phần Lan đạt mức trung bình trong Cộng đồng châu Âu, với 2% GDP; nhưng đến năm 2011 đạt 3,78%, với 7 tỉ euro (5 tỉ đến từ khu vực tư nhân), chỉ đứng thứ hai sau Israel trong các nước OECD. Con số này chưa ấn tượng bằng khi thống kê cho thấy có đến 2% dân số Phần Lan làm việc trong lĩnh vực R&D, tỷ lệ cao nhất các nước OECD và số bài báo khoa học công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế đứng thứ tư. Thống kê còn cho thấy Phần Lan thuộc tốp bốn quốc gia hàng đầu Liên minh châu Âu về sáng tạo, cùng với Đức, Thuỵ Điển và Đan Mạch. Có thể xem đây là kết quả của sisu!

Dù thành công, Phần Lan cũng đang đối mặt với những nỗi lo tương lai. Nokia bắt đầu suy thoái và người dân nước này đang mơ đến một “Nokia mới”, có thể thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học. Nhưng để làm điều này, Phần Lan phải giải quyết thách thức vấn nạn lão hoá dân số khi người dân không quan tâm đến chuyện sinh nở. Đó còn là thách thức toàn cầu hoá vì một nền kinh tế tương đối nhỏ bé như Phần Lan khó đương đầu với làn sóng xâm thực hàng hoá kiểu Trung Quốc. Nhưng nhà báo Phần Lan Jyrki Vesikansa vẫn tự tin: “Tương lai của chúng tôi phải được xây dựng trên những tiêu chuẩn cao về giáo dục và tri thức. Cần phải cấu trúc giáo dục đại học lại khi chúng tôi có quá nhiều nhà lý thuyết nhưng ít người thực hành có kỹ năng nghề nghiệp tiên tiến – bắt đầu bằng thợ ống nước và xây dựng chẳng hạn”.

Bí quyết phát triển khoa học công nghệ Phần Lan không phải là bài học quá xa lạ cho nhiều quốc gia trên thế giới.