Hành trình đưa gạo Việt lên ngôi ngon nhất thế giới của AHLĐ Hồ Quang Cua

Tại Hội nghị Thương mại lúa gạo toàn cầu lần thứ 17 ở Phnom Penh (Campuchia), gạo ST25 đã vượt qua nhiều đối thủ để đồng giải Nhất với gạo Phka Romdoul của nước chủ nhà. Theo tổ chức The Rice Trader (TRT), cuộc thi “Gạo ngon nhất thế giới 2025” diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh đặc biệt khốc liệt, với sự tham gia của hầu hết các quốc gia trồng lúa và quy trình chấm điểm nghiêm ngặt về màu sắc, độ dẻo, hương thơm và hương vị cơm sau nấu.

Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua phát biểu tại Lễ nhận cúp "Gạo ngon nhất thế giới" năm 2025 - Ảnh: VGP/LS.

Chủ tịch TRT Jeremy Zwinger cho biết, việc trực tiếp sang Việt Nam trao cúp “Gạo ngon nhất thế giới 2025” cho kỹ sư Hồ Quang Cua thể hiện sự tôn trọng đối với ngành lúa gạo Việt Nam, đồng thời ghi nhận nỗ lực bền bỉ của nhóm nghiên cứu giống lúa ST – bộ giống đã ba lần giành ngôi vị cao nhất tại cuộc thi này.

HÀNH TRÌNH 20 NĂM ĐI TÌM “ĐỘ NGON” CHO HẠT GẠO VIỆT

Kỹ sư Hồ Quang Cua sinh ra ở xã nghèo thuần nông Hòa Đông, thị xã biển Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, tuổi thơ ông gắn liền với đồng ruộng.

Khát vọng về loại gạo ngon nhen nhóm trong ông từ rất sớm. Khi còn là học sinh trung học, ông Cua đã thắc mắc vì sao những loại gạo thơm nổi tiếng, được ưa chuộng tại châu Âu và nhiều quốc gia khác, lại có nguồn gốc từ chính vùng đất quê hương mình ở Đồng bằng sông Cửu Long. Câu hỏi đó theo ông suốt những năm tháng học tập, rồi trở thành động lực khi ông tốt nghiệp đại học và quay về công tác tại Sóc Trăng vào khoảng năm 1980.

Ông Hồ Quang Cua chia sẻ kinh nghiệm với bà con nông dân.

Từ thời điểm ấy, ông bắt đầu sưu tập các giống lúa thơm trong và ngoài nước, đưa về trồng thử nghiệm. Đến thập niên 1990, khi có điều kiện công tác tại Thái Lan, ông dành nhiều thời gian tìm hiểu sâu về các giống lúa thơm của nước này, đặc biệt là Khao Dak Mali, chuẩn mực của gạo thơm thế giới lúc bấy giờ.

Bước ngoặt đến vào cuối thập niên 1990, khi phân tích phẩm chất giống lúa ST3 trong một đề tài khoa học tại Sóc Trăng. Kết quả cho thấy ST3 đã tiệm cận rất gần với gạo Khao Dak Mali về hình dạng hạt, các chỉ số lý – hóa và phẩm chất cơm. Thành công của ST3, được nông dân đón nhận từ năm 2001, trở thành nền tảng quan trọng để ông Cua và cộng sự đặt mục tiêu cao hơn.

Tuy nhiên, mục tiêu ấy không hề dễ dàng. Khi ST3 vừa được thương mại hóa, ông phải đối mặt với nhiều hoài nghi từ giới khoa học trong và ngoài nước. Không ít chuyên gia cho rằng Việt Nam nên “khiêm tốn”, không nên mơ đến việc tạo ra loại gạo có giá trị cao ngang hoặc vượt Thái Lan. Dù vậy, ông Cua vẫn kiên định, bởi ông tin vào những dữ liệu khoa học mình đang nắm giữ.

Từ đầu những năm 2000, một nhóm nghiên cứu được hình thành, bài bản từ đào tạo nhân lực, xây dựng cơ sở nghiên cứu, đến tìm kiếm nguồn lực tài chính. Chiến lược then chốt là tổ chức lai tạo giữa các giống lúa thơm bản địa ở Đồng bằng sông Cửu Long với giống lúa Tám Tiến Vua của miền Bắc. Quá trình này đặc biệt công phu: hai năm lai tạo, hơn năm năm chọn thuần qua 11 vụ sản xuất, trước khi đưa giống đi khảo nghiệm quốc gia và hoàn tất vào năm 2018.

Chính sự kiên trì ấy đã tạo nên ST25, một giống lúa mang tính mới hoàn toàn, khác biệt rõ rệt về phẩm chất so với các loại gạo trên thị trường. Theo ông Hồ Quang Cua, “độ ngon” của gạo không thể đo bằng một chỉ số đơn lẻ, mà là tổng hòa phức tạp của hình dạng hạt, hàm lượng amylose, độ gel, mùi thơm tự nhiên và cảm nhận của người tiêu dùng khi nấu và ăn.

Ở ST25, hạt gạo dài, trắng trong, ít bạc bụng; khi nấu cho cơm dẻo mềm nhưng không nhão, các hạt cơm tơi, ráo mặt và giữ được cấu trúc ngay cả khi để nguội. Vị cơm ngọt hậu tự nhiên, không gắt, đi kèm hương thơm dịu, bền, gợi mùi lá dứa và hoa nhài – thứ hương không bốc mạnh ngay lập tức mà lan tỏa chậm, rõ nhất khi cơm vừa chín tới. Đây cũng là điểm khiến ST25 được đánh giá cao trong các cuộc thi quốc tế, nơi “độ ngon” được chấm cả bằng phân tích phòng thí nghiệm lẫn thử nếm trực tiếp.

ĐIỀU ĐẶC BIỆT Ở ST25

Theo Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, ST25 được lai tạo từ tổ hợp giữa giống lúa ST3 và lúa Tám Tiến Vua, một cấu trúc lai phức tạp, giàu tiềm năng di truyền. Từ nền tảng đó, ST25 hình thành như một giống lúa hoàn toàn mới, mang tính khác biệt rõ rệt, không trùng lặp với bất kỳ giống lúa hay loại gạo nào hiện có trên thế giới.

Cha đẻ gạo ngon nhất thế giới, kỹ sư Hồ Quang Cua. Ảnh: nongnghiepmoitruong.vn.

Ưu điểm nổi bật của ST25 là khả năng thích ứng rộng. Nhờ nền di truyền mạnh, giống lúa này có thể canh tác ở nhiều vùng sinh thái khác nhau, từ Đồng bằng sông Cửu Long ra miền Trung, miền Bắc, từ đồng bằng, ven biển đến khu vực cao nguyên. Đây là yếu tố quan trọng mở ra dư địa mở rộng diện tích sản xuất trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu tái cơ cấu ngành lúa gạo.

Tuy nhiên, điều khiến ST25 trở nên đặc biệt lại nằm ở chỗ: giống lúa này không cho chất lượng tốt nhất khi trồng trên những vùng đất “quá lý tưởng”. Thực tế cho thấy ST25 sinh trưởng ổn định và phát huy trọn vẹn phẩm chất ở các vùng đất ven biển, có độ mặn nhất định như Sóc Trăng, U Minh Thượng, U Minh Hạ, những khu vực đang áp dụng mô hình lúa – tôm.

Theo các kỹ sư nông nghiệp Nam Bộ, canh tác ST25 trong hệ sinh thái này mang lại lợi ích kép: vừa thích ứng tốt với điều kiện xâm nhập mặn, vừa giảm phát thải khí nhà kính và cho hiệu quả kinh tế cao hơn so với trồng lúa thuần ở vùng nước ngọt.

Bên cạnh đó, ST25 là giống lúa có yêu cầu rất khắt khe về độ thuần. Chỉ cần khoảng 2% lúa khác lẫn vào, chất lượng gạo đã bị ảnh hưởng rõ rệt và người tiêu dùng có thể nhận ra sự khác biệt, thậm chí đánh giá là “gạo không đúng chuẩn”. Đây vừa là thách thức trong sản xuất, vừa là yếu tố cho thấy mức độ nhạy cảm và đặc thù cao của giống lúa này.