Làm rõ vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong phổ biến, giáo dục pháp luật

Quang cảnh Hội nghị

Theo đại diện Bộ Tư pháp, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật được Quốc hội khóa XIII thông qua tại Kỳ họp thứ 3 vào ngày 20/6/2012 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2013. Sau 13 năm thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đã nhận được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền, các ngành, các cấp từ Trung ương đến cơ sở; đạt được một số kết quả như việc tổ chức thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật ngày càng được chú trọng, dần đi vào nền nếp, huy động toàn xã hội tham gia, qua đó đưa chính sách, pháp luật đi vào đời sống thực tiễn. Tuy nhiên, qua tổng kết cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, việc triển khai thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật còn một số hạn chế, bất cập.

Chính vì vậy, việc xây dựng dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) được triển khai theo quy trình sửa đổi toàn diện, trên cơ sở tổng kết thi hành luật năm 2012, rà soát các chủ trương của Đảng, các văn bản quy phạm pháp luật và điều ước quốc tế có liên quan. Chính phủ đã thông qua 6 chính sách của dự án luật tại Nghị quyết số 128/NQ-CP ngày 14/5/2026.

Dự thảo Luật gồm 5 chương với 49 điều, tăng 8 điều so với Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012. Nội dung sửa đổi tập trung vào việc hoàn thiện quy định về phạm vi điều chỉnh, quyền và nghĩa vụ của công dân trong tiếp cận pháp luật; xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; đổi mới các hình thức phổ biến pháp luật phù hợp với môi trường số và thực tiễn triển khai hiện nay.

GS.TS Trần Ngọc Đường - Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam phát biểu tại Hội nghị

Nêu ý kiến tại Hội nghị, GS.TS Trần Ngọc Đường - Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về Dân chủ và Pháp luật UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, một trong những quan điểm chủ trương, định hướng mới của Đảng về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị, kiến tạo phát triển, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm. Thực tiễn cho thấy rằng người dân không thiếu văn bản quy phạm pháp luật, mà thiếu kỹ năng áp dụng pháp luật vào cuộc sống. Trong khi đó, Điều 11 của dự thảo Luật quy định về nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật vẫn chủ yếu là liệt kê các loại văn bản. Vì thế, cần phải sửa đổi, bổ sung Điều 11 theo hướng nội dung giáo dục pháp luật còn bao gồm giáo dục kỹ năng áp dụng pháp luật vào cuộc sống.

Theo GS.TS Trần Ngọc Đường, để người dân thực sự trở thành chủ thể của phổ biến, giáo dục pháp luật, chứ không phải là đối tượng tiếp nhận thông tin pháp luật một cách thụ động, thì dự án Luật cần phải thay đổi tư duy "Nhà nước tuyên truyền cho dân nghe" sang tư duy "Nhà nước kiến tạo để người dân tham gia, đồng hành và chủ động học tập pháp luật".

"Dự thảo Luật cần quy định quyền của công dân trong phổ biến giáo dục pháp luật, quyền được tiếp cận thông tin pháp luật đầy đủ, kịp thời, dễ hiểu; quyền yêu cầu giải thích, hướng dẫn pháp luật; quyền tham gia góp ý đối với nội dung, hình thức phổ biến giáo dục pháp luật... Như vậy, nhân dân không chỉ được phổ biến mà nhân dân còn được tham gia, được tương tác trong quá trình phổ biến giáo dục pháp luật" - GS.TS Trần Ngọc Đường đề xuất.

TS. Nguyễn Văn Pha, Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam phát biểu tại Hội nghị

TS. Nguyễn Văn Pha, Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, các quy định trong Dự thảo đã tạo ra khung pháp lý cơ bản tốt hơn so với luật cũ, nhưng chưa đủ để phát huy đầy đủ và toàn diện vai trò của MTTQ và các tổ chức thành viên trong tình hình mới. Các quy định vẫn mang nặng tính "khuyến khích", "phối hợp" thụ động hơn là trao quyền và xác lập vị thế chủ động cho Mặt trận. Để đưa luật vào cuộc sống hiệu quả, cần chuyển dịch từ tư duy “quản lý nhà nước về phổ biến, giáo dục pháp luật” sang tư duy “huy động xã hội, trong đó Mặt trận làm nòng cốt có sự hỗ trợ của Nhà nước”.

Để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới, TS. Nguyễn Văn Pha cho rằng Dự thảo Luật sửa đổi cần quy định cụ thể các thành viên Hội đồng pháp luật ở cả ba cấp; đồng thời cần luật hóa cơ chế "Đầu mối ngân sách độc lập" và "Đặt hàng dịch vụ". Quy định rõ việc phân bổ ngân sách nhà nước cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải có dòng mục chi riêng trực tiếp cho Ủy ban MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cùng cấp, dựa trên kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật hằng năm đã được phê duyệt.

“Cần áp dụng phương thức Nhà nước "đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu" các dịch vụ phổ biến, giáo dục pháp luật cho Mặt trận và các tổ chức thành viên như: Nhà nước đặt hàng Công đoàn tuyên truyền luật lao động cho công nhân khu công nghiệp; đặt hàng Hội Phụ nữ Việt Nam tuyên truyền Luật Phòng, chống bạo lực gia đình. Kinh phí sẽ đi thẳng theo nhiệm vụ được giao”, TS. Nguyễn Văn Pha gợi mở.

TS. Nguyễn Văn Pha cũng cho rằng cần quy định đặc cách quyền tiếp cận thông tin: Quy định MTTQ và các tổ chức thành viên được quyền yêu cầu các cơ quan soạn thảo luật cung cấp thông tin giải trình về chính sách một cách kịp thời để phục vụ công tác phản biện và tuyên truyền; Quy định rõ vai trò của Mặt trận và các tổ chức thành viên trong việc xây dựng các kênh truyền thông chính thống trên mạng xã hội, có cơ chế bảo vệ và hỗ trợ các "tuyên truyền viên số" thuộc hệ thống Mặt trận.

GS.TS Phan Trung Lý - nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội phát biểu

Góp ý kiến về vai trò của MTTQ, các tổ chức thành viên trong dự án Luật, Giáo sư, Tiến sỹ Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội đề nghị việc sửa đổi Luật lần này cần làm rõ vai trách nhiệm chủ đạo của Nhà nước, vai trò các tổ chức xã hội; cũng như cần đề cao vai trò và chuyển một số nhiệm vụ phổ biến giáo dục pháp luật từ cơ quan Nhà nước sang cho MTTQ Việt Nam và các thành viên để phù hợp với xu thế đổi mới quản trị quốc gia hiện nay.

Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 được xây dựng trong bối cảnh Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong hầu hết các hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật, vì vậy, nhiều quy định mang đậm tính quản lý hành chính. Trong điều kiện hiện nay, khi chủ trương của Đảng là: xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển; tinh gọn bộ máy; đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công; phát huy vai trò của MTTQ Việt Nam, các tổ chức xã hội; phát huy dân chủ, nâng cao năng lực tự quản của cộng đồng, việc sửa đổi Luật theo hướng chuyển từ mô hình "Nhà nước làm là chính" sang mô hình "Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, xã hội tham gia rộng rãi" là hoàn toàn hợp lý.

“Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong hoạch định chính sách, bảo đảm nguồn lực, kiểm tra và định hướng nội dung; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, hiệp hội nghề nghiệp, chuyên gia và cộng đồng giữ vai trò trực tiếp tham gia, tổ chức thực hiện nhiều hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật; từng bước chuyển từ mô hình phổ biến giáo dục pháp luật chủ yếu do cơ quan nhà nước thực hiện sang mô hình xã hội hóa rộng rãi, đa chủ thể tham gia, lấy người dân làm trung tâm và hiệu quả tiếp cận pháp luật làm thước đo. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, tinh gọn bộ máy, phát huy dân chủ xã hội và huy động sức mạnh của toàn xã hội trong nâng cao ý thức pháp luật của người dân trong giai đoạn hiện nay”, Giáo sư Phan Trung Lý kiến nghị.

Ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về khoa học công nghệ và chuyển đổi số phát biểu

Quan tâm đến các quy định liên quan đến đổi mới phương thức phổ biến giáo dục, pháp luật thông qua ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số theo Nghị quyết số 66/NQ/TW và Nghị quyết số 57-NQ/TW, ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về khoa học công nghệ và chuyển đổi số nêu rõ: Để công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và truyền thông số hóa đạt hiệu quả thực chất, cần quán triệt tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XV, đó là phải xây dựng pháp luật theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, dễ thực hiện, thân thiện với người dân và doanh nghiệp.

Đối với quy định tại Điều 15 về Truyền thông chính sách, phổ biến pháp luật trên mạng xã hội, nền tảng số, ông Nguyễn Quang Huân cho rằng hiện còn quy định khá chung chung, chưa thể hiện rõ tinh thần chuyển đổi số theo Nghị quyết 66. Dự thảo mới dừng ở việc cho phép sử dụng nền tảng số, mạng xã hội và AI, nhưng chưa quy định rõ mức độ áp dụng, tiêu chuẩn dữ liệu và trách nhiệm triển khai cụ thể. Vì vậy, cần quy định rõ hơn theo hướng: Mọi văn bản pháp luật mới ban hành phải được số hóa ngay dưới dạng văn bản hợp nhất, thân thiện với người dùng, có phần tóm tắt nội dung chính để người dân dễ tiếp cận. Văn bản hợp nhất này cần có giá trị pháp lý rõ ràng để tránh tình trạng người dân khó phân biệt giữa văn bản hợp nhất và văn bản gốc như hiện nay. Xây dựng hệ thống hỏi đáp pháp luật ứng dụng AI theo hướng thân thiện, có tính tương tác cao, hỗ trợ nhiều ngôn ngữ, trong đó có ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số. Nội dung phổ biến pháp luật cần ngắn gọn, dễ hiểu, giảm bớt cách trình bày nặng tính hành chính, khẩu hiệu hoặc diễn giải chính sách không cần thiết đối với người dân.

Cũng tại hội nghị, các đại biểu đã tập trung phản biện các nội dung dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) về thực tiễn triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phổ biến, giáo dục pháp luật; những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện; yêu cầu đổi mới phương thức truyền thông chính sách, ứng dụng chuyển đổi số và kinh nghiệm quốc tế trong xây dựng văn hóa pháp luật...

Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo phát biểu

Phát biểu kết luận Hội nghị, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam Cao Xuân Thạo nhấn mạnh, sau 13 năm thực hiện Luật phổ biến, giáo dục pháp luật đã đạt được nhiều kết quả, góp phần nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của Nhân dân; phát huy vai trò của các cơ quan, tổ chức, trong đó có Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không chỉ là nhiệm vụ tuyên truyền đơn thuần mà còn gắn chặt với việc phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật trong xã hội.

Phó Chủ tịch Cao Xuân Thạo cho rằng, trước yêu cầu về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và yêu cầu thực tiễn, dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật sửa đổi lần này có ý nghĩa quan trọng, nhằm kịp thời thể chế các chủ trương, định hướng đổi mới của Đảng về công tác phổ biến giáo dục pháp luật; khắc phục những hạn chế, khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện; góp phần đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác truyền thông, phổ biến chính sách; cải cách hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm tính dễ tiếp cận, dễ hiểu, dễ thực hiện và phù hợp với từng nhóm đối tượng; đồng thời, xác định rõ hơn trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức; góp phần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

Từ ý kiến góp ý của các chuyên gia, nhà khoa học tại Hội nghị, Phó Chủ tịch Cao Xuân Thạo khẳng định, UBTƯ MTTQ Việt Nam sẽ tiếp thu nghiêm túc, trách nhiệm; đồng thời đề nghị Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội Cơ quan UBTƯ MTTQ Việt Nam sớm chuẩn bị báo cáo phản biện, kịp thời gửi tới Bộ Tư pháp, góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Hương Diệp