Việt Nam mở cửa thị trường tín chỉ các-bon: Cơ hội hay thách thức?

Sáng 12/11/2025, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo: "Tăng cường năng lực, phổ biến kiến thức cho cộng đồng, doanh nghiệp về tạo tín chỉ và tham gia trao đổi bù trừ tín chỉ các-bon".

Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam Phạm Quang Thao phát biểu khai mạc hội thảo

TS. Hà Quang Anh, Quyền Giám đốc Trung tâm Thích ứng biến đổi khí hậu và Trung hòa các-bon thuộc Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: "Biến đổi khí hậu gây thiệt hại khoảng 10 tỷ USD cho Việt Nam trong năm 2020, tương đương 3,2% GDP. Dự báo có thể mất tới 14,5% GDP mỗi năm vào 2050 và đẩy 1 triệu người vào nghèo đói nếu không hành động ngay".

Cảnh báo về mức thiệt hại 14,5% GDP khiến nhiều chuyên gia đặt câu hỏi: Việt Nam có đủ sức cạnh tranh trên thị trường tín chỉ các-bon toàn cầu đang bùng nổ với quy mô 26,78 tỷ USD năm 2023 và dự kiến đạt 2 nghìn tỷ USD vào năm 2030?

Theo TS. Hà Quang Anh, tín chỉ các-bon chính là công cụ kinh tế giúp biến phát thải thành tài sản. Một tín chỉ các-bon tương đương 1 tấn CO2 giảm phát thải hoặc tăng hấp thụ. Tín chỉ này có thể giao dịch thương mại trên thị trường.

"Bên cạnh cách tiếp cận giảm phát thải trực tiếp, công cụ kinh tế tín chỉ các-bon là một giải pháp tiềm năng, một hướng tiếp cận gián tiếp", TS. Hà Quang Anh giải thích.

TS. Hà Quang Anh dẫn chứng: một dự án điện mặt trời tạo ra 100.000 MWh điện mỗi năm sẽ tạo ra 60.000 tín chỉ các-bon (tính theo hệ số 0,6 tấn CO2 trên mỗi MWh). Một hecta rừng áp dụng các biện pháp chăm sóc, làm giàu giúp tăng hấp thụ từ 100 tấn CO2 lên 120 tấn CO2 mỗi năm sẽ tạo ra 20 tín chỉ các-bon.

Nghiên cứu của Cục Nghiên cứu kinh tế quốc gia Hoa Kỳ (NBER) năm 2024 đã chỉ ra mỗi 1°C tăng thêm của nhiệt độ toàn cầu có thể làm giảm GDP thế giới tới hơn 20% về lâu dài. Phát thải khí nhà kính chính là nguyên nhân trực tiếp gây nên biến đổi khí hậu. Vậy giảm phát thải khí nhà kính trở thành cách tiếp cận cấp bách giảm thiệt hại do biến đổi khí hậu.

Việt Nam vừa ban hành Nghị định 119/2025/NĐ-CP ngày 13 tháng 01 năm 2025, sửa đổi bổ sung Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Quy định mới hoàn thiện khung pháp lý quan trọng cho thị trường tín chỉ các-bon.

TS. Hà Quang Anh cho biết Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã định nghĩa tín chỉ các-bon là chứng nhận có thể giao dịch thương mại và thể hiện quyền phát thải một tấn khí CO2 hoặc một tấn CO2 tương đương. Nghị định 119 cụ thể hóa các quy định về cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ các-bon.

Cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ các-bon là các cơ chế thực hiện việc đăng ký, triển khai các chương trình, dự án giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tạo tín chỉ các-bon theo các phương pháp được quốc tế hoặc Việt Nam công nhận. Tín chỉ các-bon từ các chương trình, dự án được trao đổi trên thị trường các-bon hoặc bù cho lượng phát thải khí nhà kính vượt quá hạn ngạch được phân bổ.

Nghị định 119 quy định hai loại cơ chế chính. Cơ chế trong nước do Việt Nam vận hành, áp dụng cho các cơ quan, tổ chức trên lãnh thổ Việt Nam. Ba bộ quản lý lĩnh vực gồm Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường, Xây dựng có trách nhiệm phê duyệt phương pháp, đăng ký dự án và cấp tín chỉ các-bon.

TS. Hà Quang Anh cũng chỉ ra phương pháp tạo tín chỉ các-bon có ba nguồn. Các bộ quản lý lĩnh vực tự xây dựng và ban hành. Các phương pháp đã được UNFCCC công nhận cho Cơ chế Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris. Phương pháp do tổ chức, cá nhân đề xuất và được bộ quản lý lĩnh vực công nhận (áp dụng từ 01/01/2028).

Cơ chế quốc tế bao gồm Cơ chế Điều 6.2 Thỏa thuận Paris cho phép các quốc gia trao đổi song phương tín chỉ các-bon và kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính để sử dụng cho mục tiêu NDC. Cơ chế Điều 6.4 Thỏa thuận Paris cho phép các tổ chức đăng ký dự án theo các phương pháp do UNFCCC công nhận và cấp tín chỉ.

Nguyên tắc tham gia là hoạt động trao đổi hạn ngạch và tín chỉ các-bon phải đảm bảo công khai, hài hòa lợi ích. Các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường các-bon trên cơ sở tự nguyện.

Tín chỉ được phép giao dịch là các tín chỉ các-bon được cấp cho kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính từ ngày 01 tháng 01 năm 2021 từ các dự án theo cơ chế trong nước, Điều 6.2 và Điều 6.4. Các tín chỉ này được phép trao đổi trên Sàn giao dịch các-bon.

TS. Hà Quang Anh lưu ý về giới hạn bù trừ. Cơ sở được phân bổ hạn ngạch chỉ được sử dụng tín chỉ các-bon để bù trừ không quá 30% lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ. Quy định này nhằm đảm bảo các doanh nghiệp vẫn phải có nỗ lực thực sự trong giảm phát thải, không chỉ dựa vào việc mua tín chỉ.

Nhà nước khuyến khích tổ chức mua tín chỉ để giảm phát thải tự nguyện. Lượng tín chỉ đã dùng cho mục đích này không được tiếp tục trao đổi trên thị trường.

Theo TS.Hà Quang Anh, quá trình tạo tín chỉ các-bon gồm bảy bước. Bước một là lựa chọn phương pháp tạo tín chỉ các-bon đã được công nhận. Bước hai là thiết kế dự án với việc lập Tài liệu thiết kế dự án (PDD). Bước ba là thẩm định dự án bởi đơn vị thẩm định độc lập. Bước bốn là đăng ký dự án với cơ chế đã chọn sau khi được thẩm định. Bước năm là giám sát dự án theo yêu cầu và tiêu chuẩn của cơ chế. Bước sáu là thẩm định lại để đảm bảo dự án được thực hiện theo yêu cầu và tiêu chuẩn của cơ chế. Bước bảy là cấp tín chỉ và đăng trên hệ thống đăng ký của cơ chế.

TS. Hà Quang Anh nhấn mạnh các lưu ý quan trọng: Việc giảm phát thải hoặc tăng hấp thụ phải thực tế, đo lường được, không phải là một hành động dự kiến hay kế hoạch; Lượng giảm phát thải được định lượng thông qua các phương pháp luận được công nhận.

Việc giảm phát thải phải là lâu dài và không bị đảo ngược. Việc giảm phát thải phải đảm bảo tính bổ sung (additionality) của dự án. Việc giảm phát thải phải được thẩm định, thẩm tra bởi một bên thứ ba độc lập và được công nhận bởi tiêu chuẩn carbon tương ứng. Việc giảm phát thải phải là duy nhất và có thể theo dõi tránh việc một hoạt động giảm phát thải được tính hai lần (double-counting).

Quang cảnh hội thảo

Chính phủ đặt mục tiêu chính thức vận hành sàn giao dịch các-bon trong nước vào tháng 6/2025. Lộ trình phát triển chia thành ba giai đoạn.

Giai đoạn một trước tháng 6/2025 tập trung chuẩn bị và thí điểm. Chính phủ xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý cho giao dịch hạn ngạch các-bon, tín chỉ các-bon và cơ chế bù đắp. Thiết lập hạ tầng phục vụ vận hành thị trường các-bon. Nâng cao năng lực của các cơ quan quản lý và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp, cá nhân về việc tham gia thị trường.

Giai đoạn hai từ tháng 6/2025 là giai đoạn chính thức vận hành. Chính phủ tiếp tục phát triển hạ tầng cho thị trường các-bon. Thí điểm sàn giao dịch các-bon trong nước. Hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động của thị trường các-bon. Nâng cao năng lực quản lý của cơ quan chức năng và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp, cá nhân về việc tham gia thị trường.

Giai đoạn ba từ năm 2028 đến sau 2029 là giai đoạn chính thức vận hành sàn giao dịch các-bon trong nước. Tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp lý và hạ tầng cho thị trường các-bon. Tăng cường hơn nữa năng lực quản lý của cơ quan chức năng và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp, cá nhân để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia lo ngại về năng lực thực thi. Việc tính toán tín chỉ các-bon yêu cầu phải xác định phát thải theo kịch bản phát triển thông thường (BAU), lựa chọn phương pháp luận phù hợp, tính lượng phát thải hoặc hấp thụ thực tế, tính phần giảm phát thải hoặc tăng hấp thụ, quy đổi sang các-bon tương đương.

Đại biểu trình bày tham luận tại hội thảo

Quá trình này đòi hỏi năng lực kỹ thuật cao, đặc biệt ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ nông dân. Chi phí thẩm định, giám sát, đăng ký có thể trở thành rào cản với các chủ thể nhỏ lẻ.

Thị trường các-bon toàn cầu phân chia thành hai loại chính. Thị trường tuân thủ (Compliance Market) chiếm phần lớn, phục vụ các doanh nghiệp phải giảm phát thải theo quy định pháp luật. Thị trường tự nguyện (Voluntary Market) nhỏ hơn, phục vụ các tổ chức, cá nhân tự nguyện giảm phát thải.

Theo nghiên cứu của Fairfield Market Research, châu Âu hiện dẫn đầu thị trường các-bon toàn cầu. Các ngành năng lượng, hàng không, vận tải, công nghiệp, xây dựng là những ngành tiêu thụ tín chỉ các-bon nhiều nhất.

Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 trong Thỏa thuận Paris. Tuy nhiên, để biến cam kết thành hiện thực và tận dụng cơ hội từ thị trường tín chỉ các-bon toàn cầu trị giá hàng nghìn tỷ USD, Việt Nam cần nỗ lực hành động trong xây dựng năng lực, hoàn thiện thể chế và nâng cao nhận thức.

Con số 14,5% GDP có thể mất vào năm 2050 nếu không hành động đủ mạnh sẽ là thách thức rất lớn mà Việt Nam phải đối mặt trong tương lai. Câu hỏi đặt ra là Việt Nam có đủ quyết tâm và nguồn lực để biến cơ hội này thành hiện thực?