Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới trong bối cảnh hiện nay

Đây là những vấn đề được nhiều nhà khoa học đưa ra tại hội thảo “Xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp với bối cảnh hiện nay” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN)  tổ chức Ngày 8/12, tại Hà Nội.

Từ phải qua: PGS.TS.Phạm Quang Thao- Phó Chủ tịch LHHVN;GS.VS. Trần Đình Long-Chủ tịchHội Giống cây trồng Việt Nam; ThS. Lê Thanh Tùng - Trưởng Ban Phổ biến kiến thức LHHVN đồng chủ trì hội thảo

Tại hội thảo, PGS.TS Phạm Quang Thao, Phó Chủ tịch LHHVN nhấn mạnh, hội thảo nhằm thảo luận thực tiễn của mô hình cụm/trung tâm nông thôn mới, nhận diện khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai và đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình phù hợp điều kiện phát triển của nông thôn Việt Nam hiện nay.

Việc xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nông thôn Việt Nam đối mặt với nhiều thay đổi mới. Quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, chuyển dịch lao động, dân cư diễn ra nhanh, trong khi hạ tầng xã hội, dịch vụ công và liên kết sản xuất ở nhiều địa phương chưa theo kịp. Do đó, mô hình nông thôn mới không thể dừng lại ở tiêu chí xây dựng đơn lẻ từng xã mà cần tiếp cận theo cụm, liên hoàn, có tính kết nối vùng để nâng cao hiệu quả đầu tư, tối ưu hóa nguồn lực và tạo động lực phát triển bền vững.

PGS.TS.Phạm Quang Thao- Phó Chủ tịch LHHVN

PGS.TS Phạm Quang Thao cũng chỉ rõ các bất cập hiện nay như: Quy hoạch thiếu sự ổn định do thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp; phân bổ nguồn lực còn dàn trải; liên kết giữa các địa phương, giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp còn lỏng lẻo; chất lượng dịch vụ giáo dục, y tế, văn hóa ở một số vùng chưa đồng đều. Do đó cần nghiên cứu, đề xuất mô hình cụm/trung tâm nông thôn mới phù hợp bối cảnh mới, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và gắn với mục tiêu nâng cao đời sống người dân.

Không thể tách rời nông nghiệp - nông dân - nông thôn

Phân tích sâu hơn về tính bền vững của mô hình phát triển nông thôn hiện nay, TS. Nguyễn Hồng Hạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế xây dựng và Đô thị, cho rằng các văn bản pháp luật như Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới hay Quyết định 318 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra nhiều yêu cầu cụ thể về quy hoạch, đặc biệt là quy hoạch khu chức năng dịch vụ hỗ trợ phát triển kinh tế nông thôn.

Tuy vậy, một số quy định liên quan đến quản lý tài nguyên, bảo vệ rừng và đa dạng sinh học những nội dung được nhấn mạnh trong Nghị quyết 19 lại chưa được tích hợp đầy đủ trong hệ thống pháp luật hiện hành.

“Điều này đòi hỏi việc nghiên cứu, bổ sung, điều chỉnh chính sách trong thời gian tới để bảo đảm sự thống nhất và phù hợp với yêu cầu phát triển mới”, TS. Hạnh nhấn mạnh.

Quang cảnh hội thảo

TS. Nguyễn Hồng Hạnh cho biết, sau hơn 10 năm triển khai Chương trình xây dựng nông thôn mới, diện mạo nông thôn đã có nhiều khởi sắc: hạ tầng được cải thiện, thu nhập người dân tăng, các dịch vụ cơ bản được mở rộng. Tuy nhiên, thực tiễn cũng chỉ ra không ít bất cập trong công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch, nhiều địa phương có xu hướng “đô thị hóa nông thôn, đồng bằng hóa miền núi”, dẫn đến phá vỡ cảnh quan, mất bản sắc văn hóa, tạo ra những công trình cứng nhắc, rập khuôn theo mẫu. Tình trạng chia lô đất bám đường để bán đấu giá hoặc giãn dân, tạo ra “phố trong làng”, đang làm biến dạng không gian nông thôn ở nhiều nơi. Cùng với đó, việc người dân tự xây nhà theo khả năng kinh tế, thiếu hướng dẫn và kiểm soát, khiến cảnh quan làng quê trở nên lộn xộn, thiếu bản sắc…

TS. Nguyễn Hồng Hạnh đề nghị trong công tác quy hoạch xây dựng, cần bổ sung các yêu cầu quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các nguồn tài nguyên gắn với bảo tồn đa dạng sinh học,… phòng, chống phá rừng, suy giảm chất lượng rừng;... trong nghiên cứu lập quy hoạch phát triển nông thôn vì các khu vực cần bảo tồn thiên nhiên hầu hết đều gắn liền với khu vực nông thôn.

Đổi mới quy trình xin ý kiến cộng đồng mang tính thực chất, hiệu quả hơn, nâng cao mức độ tham gia của cộng đồng; sử dụng phương pháp quy hoạch tích hợp để đảm bảo việc tham gia đa ngành và của các bên liên quan khác trong suốt quá trình lập đồ án, không chỉ là xin ý kiến khi ý tưởng quy hoạch đã thành hình.

TS. Nguyễn Hồng Hạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế xây dựng và Đô thị

Mô hình vùng sản xuất tập trung

TS. Nguyễn Duy Lượng, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam (nguyên Phó Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam) cho rằng, trước bối cảnh kinh tế thị trường biến động nhanh, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ và yêu cầu cấp thiết của nền nông nghiệp hiện đại, việc xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới trở thành nhiệm vụ cần được ưu tiên. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu hiện đại hóa nông thôn và duy trì vai trò trụ đỡ của ngành nông nghiệp.

Thực tiễn tại Hải Phòng đã chứng minh hiệu quả của mô hình sản xuất tập trung. Tại xã Đức Chính, vùng trồng cây và rau màu rộng 360 ha được quy hoạch tại 7 thôn, trong đó 80% diện tích dành cho cây cà rốt phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu. Đây là mô hình tạo giá trị gia tăng cao và đảm bảo ổn định đầu ra.

Từ thực tiễn trên có thể khẳng định rằng việc tập trung nguồn lực, đất đai, lao động và hạ tầng chế biến vào các vùng sản xuất tập trung đã giúp tổ chức lại sản xuất hiệu quả, thúc đẩy nông nghiệp hiện đại và nâng cao thu nhập cho người dân. Đây chính là tiền đề quan trọng để triển khai mô hình cụm/trung tâm nông thôn mới một cách bài bản.

Để xây dựng cụm/trung tâm nông thôn mới đạt hiệu quả, TS. Lượng kiến nghị ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng trọng điểm, nhất là giao thông liên xã, trung tâm dịch vụ công, chợ nông thôn và các nền tảng chuyển đổi số.

Khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia phát triển các vùng chuyên canh quy mô lớn, gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Đẩy mạnh đào tạo nhân lực, chuyển giao khoa học - kỹ thuật và công nghệ mới, coi đây là yếu tố tạo đột phá cho sự vận hành hiệu quả của cụm/trung tâm nông thôn mới…

TS. Nguyễn Duy Lượng, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam

Tái cấu trúc không gian phát triển           

Từ phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn, TS.KTS Lương Tiến Dũng, Phó trưởng khoa Đô thị, Đại học Kiến trúc Hà Nội đề xuất, cần sớm coi cụm xã và trung tâm cụm xã là nội dung bắt buộc trong quy hoạch tỉnh, được xác định rõ về ranh giới, tính chất, chức năng và vai trò hạt nhân phát triển kinh tế, xã hội nông thôn. Quy hoạch cụm xã phải trở thành cấp trung gian giữa quy hoạch tỉnh và quy hoạch xã, giúp tổ chức lại không gian sản xuất, bố trí dân cư, hạ tầng liên xã và các trung tâm dịch vụ dùng chung, khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún.

Theo TS.KTS Lương Tiến Dũng, cụm xã không phải là một mô hình hành chính, mà là đơn vị tổ chức không gian kinh tế – xã hội – hạ tầng ở quy mô trung gian, giữ vai trò kết nối giữa cấp xã với cấp tỉnh, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, hình thành các cực tăng trưởng và hỗ trợ mô hình chính quyền hai cấp hoạt động tinh gọn, hiệu quả.

Mô hình cụm xã đã hình thành từ những năm 1997 với việc xây dựng trung tâm cụm xã miền núi – vùng cao, nhằm tập trung hóa các dịch vụ thiết yếu như chợ, y tế, giáo dục, thương mại – sản xuất. Trong giai đoạn mới, cụm xã được mở rộng chức năng, trở thành trung tâm kinh tế – dịch vụ đa dạng, gắn với vùng sản xuất hàng hóa, du lịch nông thôn và logistics nông nghiệp. Đây là xu thế phù hợp với yêu cầu phát triển nông thôn hiện đại, đa giá trị, được xác lập trong các nghị quyết về nông nghiệp và nông thôn của Đảng.

TS.KTS Lương Tiến Dũng, Phó trưởng khoa Đô thị, Đại học Kiến trúc Hà Nội

TS. Lương Tiến Dũng nhấn mạnh: quy hoạch cụm xã cần được xác định ngay từ quy hoạch tỉnh với các nội dung: phân vùng, xác định trung tâm cụm xã, định hướng phát triển không gian và hệ thống hạ tầng. Trung tâm cụm xã phải đóng vai trò hạt nhân tổ chức dân cư – dịch vụ – sản xuất, là đầu mối liên kết đô thị – nông thôn và có thể phát triển thành đô thị khi đủ điều kiện.

Ông Lương Tiến Dũng kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về quy hoạch cụm xã, bổ sung nội dung này trong Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026–2030; đồng thời đề nghị các tỉnh tích hợp hệ thống cụm xã vào quy hoạch tỉnh, tổ chức lập quy hoạch cấp cụm và trung tâm cụm xã để làm cơ sở quản lý và đầu tư hiệu quả. Xây dựng cụm, trung tâm nông thôn mới: Cần thận trọng để không đi ngược mục tiêu phát triển.

Việc xây dựng các cụm/trung tâm nông thôn mới đang được xem như một hướng đi quan trọng trong bối cảnh tái cơ cấu đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và tổ chức lại không gian phát triển nông thôn.

Tuy nhiên, để mô hình này thực sự trở thành động lực phát triển, quá trình triển khai cần được nhìn nhận một cách thận trọng, dựa trên phân tích khách quan về điều kiện thực tế của từng vùng.

Đại biểu tham dự hội thảo

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận giải pháp nhằm tổ chức lại không gian sản xuất, tăng hiệu quả liên kết giữa hạ tầng, dịch vụ, chế biến, thị trường, khắc phục tình trạng manh mún, thiếu đồng bộ. Nhiều ý kiến đề xuất ưu tiên đầu tư hạ tầng liên xã, trung tâm dịch vụ chung; phát triển vùng chuyên canh quy mô lớn gắn với doanh nghiệp và hợp tác xã; thúc đẩy ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong sản xuất và quản lý.

Một số đại biểu nhấn mạnh cần đào tạo nguồn nhân lực nông thôn, hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường vai trò cộng đồng để mô hình cụm/trung tâm nông thôn mới thực sự vận hành hiệu quả, bền vững.

Việc xây dựng các cụm/trung tâm nông thôn mới đang được xem như một hướng đi quan trọng trong bối cảnh tái cơ cấu đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và tổ chức lại không gian phát triển nông thôn.

Tuy nhiên, cũng theo một số đại biểu, để mô hình này thực sự trở thành động lực phát triển, quá trình triển khai cần được nhìn nhận một cách thận trọng, dựa trên phân tích khách quan về điều kiện thực tế của từng vùng…