Kết luận số 83-KL/TW: Chuyển từ lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thuỷ và Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam Châu Văn Minh đồng chủ trì hội thảo. Hội thảo có sự tham dự của đại diện các cơ quan, ban, bộ, ngành, viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học, đại diện các Hội ngành toàn quốc, các chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực công nghiệp vật liệu.

Toàn cảnh hội thảo

Phát biểu khai mạc, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thuỷ nhấn mạnh, công nghiệp vật liệu giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế, cung cấp đầu vào cho sản xuất công nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh và nhiều ngành công nghệ cao.

Theo ông Phan Xuân Thủy, năng lực nghiên cứu, sản xuất và kiểm soát nguồn cung vật liệu ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng làm chủ công nghệ lõi, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và năng lực tự chủ chiến lược của quốc gia. Vì vậy, phát triển công nghiệp vật liệu không chỉ là vấn đề của riêng một ngành mà liên quan đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Những năm qua, công nghiệp vật liệu Việt Nam từng bước phát triển, cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu, đóng góp vào tăng trưởng, xây dựng kết cấu hạ tầng, tạo việc làm và xuất khẩu. Một số vật liệu mới, vật liệu xanh và vật liệu tái chế cũng đã được nghiên cứu, sản xuất. Tuy nhiên, kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Sản xuất còn dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng, giá trị gia tăng thấp; chế biến sâu và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế. Nhiều loại vật liệu chất lượng cao, vật liệu công nghệ cao và vật liệu đặc chủng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Liên kết giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất chưa chặt chẽ, trong khi chưa hình thành được doanh nghiệp nòng cốt đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị. Những hạn chế này cũng được Bộ Chính trị nêu trong Kết luận 83-KL/TW.

Ông Phan Xuân Thủy đề nghị hội thảo tập trung làm rõ 5 nội dung: Làm sâu sắc hơn vị trí và nội hàm của tự chủ chiến lược trong công nghiệp vật liệu; Trao đổi về định hướng phát triển đồng bộ ba nhóm vật liệu: vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai; Đề xuất các giải pháp đủ mạnh để khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao thực sự trở thành động lực chủ yếu; Làm rõ những điểm nghẽn về thể chế, vốn, doanh nghiệp và tổ chức thực hiện; Bảo đảm phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, tuần hoàn, hiệu quả và bền vững.

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thuỷ phát biểu khai mạc hội thảo

Báo cáo tham luận tại hội thảo, TS. Vũ Mạnh Hùng - Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, công nghiệp vật liệu cần được xác định là ngành công nghiệp nền tảng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là yếu tố đầu vào và điều kiện tiên quyết phục vụ phát triển các lĩnh vực thiết yếu, sản phẩm công nghệ chiến lược.

Phát triển công nghiệp vật liệu cần có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tập trung theo ba nhóm gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Trong đó, vật liệu cơ bản cần được giữ vững và nâng cấp; vật liệu chiến lược tập trung nguồn lực để tạo đột phá; vật liệu tương lai cần được nghiên cứu, chuẩn bị từ sớm nhằm tận dụng lợi thế hiện tại và tạo nền tảng cho những giai đoạn tiếp theo.

TS. Vũ Mạnh Hùng - Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương

Từ góc độ quản lý nhà nước, đại diện Bộ Công Thương cho rằng điểm cốt lõi của Kết luận 83-KL/TW là chuyển từ cách phát triển tương đối riêng lẻ từng ngành, từng sản phẩm sang hình thành năng lực công nghiệp vật liệu quốc gia. Công nghiệp vật liệu cần được phát triển theo ba nhóm gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Trong đó, vật liệu chiến lược cần được lựa chọn có trọng điểm, tập trung vào những vật liệu và công đoạn có ý nghĩa đối với khả năng tự chủ, các ngành công nghiệp chiến lược, công nghệ cao, năng lượng, quốc phòng, an ninh.

Một điểm đáng chú ý được đại diện Bộ Công thương nêu là không đồng nhất tự chủ với tự sản xuất toàn bộ. Bên cạnh đó, phát triển vật liệu phải xuất phát từ nhu cầu của các ngành sử dụng và thị trường đầu ra, nhất là các dự án lớn về kết cấu hạ tầng, đường sắt, năng lượng, cơ khí chế tạo, điện tử, bán dẫn, giao thông, kinh tế biển, quốc phòng, an ninh và y tế. Đây là nguồn cầu quan trọng để định hướng năng lực vật liệu trong nước và tạo thị trường đủ lớn, ổn định cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Đại diện Bộ Công Thương phát biểu tại hội thảo

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu tham dự nhấn mạnh là rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến sản xuất công nghiệp. GS.TS Trần Đại Lâm - Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, khâu đột phá nằm ở việc tổ chức đồng bộ chuỗi đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và sản xuất công nghiệp. Theo ông, Nhà nước kiến tạo thể chế và đầu tư hạ tầng chiến lược; doanh nghiệp đặt hàng, tổ chức sản xuất; viện, trường tạo tri thức, công nghệ và nhân lực; địa phương tổ chức thực thi gắn với lợi thế phát triển.

Từ thực tiễn đào tạo và nghiên cứu, GS.TS Trần Đại Lâm đề xuất đổi mới chương trình theo nhu cầu công nghiệp, tăng đào tạo thực hành và liên ngành giữa vật liệu, hóa học, cơ khí, điện tử, bán dẫn, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ cần gắn với chỉ tiêu kỹ thuật, sản phẩm mẫu, lộ trình nâng mức độ sẵn sàng công nghệ và địa chỉ ứng dụng cụ thể.

GS.TS Trần Đại Lâm - Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Phần phát biểu thảo luận của các chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu tiếp tục làm rõ những vấn đề đặt ra từ các báo cáo chuyên đề tại hội thảo: những vấn đề thực tiễn đặt ra đối với chế biến sâu, làm chủ công nghệ lõi, phát triển vật liệu chiến lược, vật liệu mới, vật liệu công nghệ cao, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, chuỗi giá trị, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng vật liệu; đồng thời bổ sung thêm các luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ việc tuyên truyền, phổ biến, quán triệt và tổ chức thực hiện Kết luận số 83-KL/TW trong thời gian tới.

Phát biểu bế mạc hội thảo, GS.VS Châu Văn Minh - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cho rằng, hội thảo thống nhất cao về nhận thức công nghiệp vật liệu phải được nhìn nhận là nền tảng của năng lực công nghiệp, khoa học - công nghệ và tự chủ chiến lược quốc gia. Ông nhấn mạnh yêu cầu thực hiện ba chuyển đổi lớn: “từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế công nghệ; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị cao”.

GS.VS Châu Văn Minh - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phát biểu bế mạc hội thảo

Theo GS.VS Châu Văn Minh, điều quan trọng sau hội thảo là chuyển nhận thức thành hành động và sản phẩm cụ thể. Các nhiệm vụ cần được xác định theo hướng rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, nhiệm vụ, tiến độ, sản phẩm đầu ra và nguồn lực; hạn chế phát sinh thêm những tầng kế hoạch, đề án trung gian nhưng chưa tạo ra kết quả thực chất.

Đối với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Kết luận 83 cũng đặt ra trách nhiệm rất cụ thể. Với mạng lưới các Hội ngành toàn quốc, các tổ chức khoa học và công nghệ cùng đội ngũ đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, Liên hiệp Hội Việt Nam cần phát huy mạnh hơn vai trò tập hợp trí thức, tư vấn - phản biện, kết nối liên ngành và phổ biến kiến thức.

“Sau hội thảo này, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương và các cơ quan liên quan tuyên truyền, phổ biến tinh thần Kết luận 83 tới các hội thành viên; đồng thời khuyến khích các hội chuyên ngành chủ động lựa chọn những vấn đề thuộc thế mạnh của mình để tổ chức chuyên gia nghiên cứu, hiến kế, tư vấn và phản biện.

Liên hiệp Hội Việt Nam cũng sẵn sàng làm cầu nối giữa nhà khoa học - viện, trường - doanh nghiệp - cơ quan quản lý, huy động các mạng lưới chuyên gia đa ngành tham gia vào những vấn đề lớn như vật liệu chiến lược, vật liệu mới, đất hiếm, bán dẫn, năng lượng, vật liệu xanh, kinh tế tuần hoàn, tiêu chuẩn - quy chuẩn và phát triển nguồn nhân lực”, Chủ tịch Châu Văn Minh phát biểu cho biết.