Viêm loét dạ dày tá tràng và cách ăn uống

Chức năng của dạ dày tá tràng

Dạ dày là phần phình to lên của ống tiêu hóa, đoạn nối giữa thực quản và ruột non, có vai trò như một buồng chứa, có thể tích co giãn khoảng 50 đến 1.000 ml tùy thời điểm và bữa ăn. Đây là một trong những vị trí đầu tiên trên đường tiêu hóa xử lý thức ăn trong từng bữa ăn hàng ngày. Thông qua một lớp cơ dày co bóp mạnh, nhào trộn, thức ăn tại dạ dày được nghiền nhuyễn, hòa trộn với dịch dạ dày để bắt đầu tiêu hóa. Chất acid trong dịch vị vừa giúp tiêu hóa vừa tạo môi trường thuận lợi cho các men hoạt động. Tận cùng dạ dày là cơ thắt môn vị, có tác dụng như một cánh cửa giúp thức ăn từ dạ dày đi xuống ruột non từng ít một, rất cần thiết cho sự tiêu hóa và hấp thu ở ruột non.

Tá tràng là đoạn đầu của ruột non, thức ăn đã nát nhuyễn xuống đây sẽ được trộn thêm dịch tụy và dịch mật chứa nhiều men, tiếp tục quá trình tiêu hóa và hấp thu.

Định vị trên cơ thể, dạ dày và tá tràng nằm ở vùng thượng vị (chấn thủy) là phần bụng trên, dưới mũi xương ức. Tổn thương ở dạ dày hay tá tràng thường sẽ gây đau ở đây; các triệu chứng viêm hay loét ở dạ dày hoặc tá tràng thường lẫn lộn khó phân biệt, vì vậy thường gọi chung là bệnh viêm loét dạ dày tá tràng trước khi có xét nghiệm chẩn đoán chính xác.

Ai đã từng trải qua một cơn đau dạ dày tá tràng hẳn sẽ thấy khổ sở đến thế nào và không biết mình phải làm gì để bao tử không có “cớ” gì mà quặn lên nữa! 

Bệnh viêm loét dạ dày tá tràng

Khi có tổn thương viêm hay một vài vết loét ở lớp niêm mạc bên trong của dạ dày tá tràng do các nguyên nhân khác nhau thì sẽ gây ra các triệu chứng của bệnh.

Bình thường, tại niêm mạc dạ dày luôn có sự cân bằng giữa yếu tố bảo vệ (hàng rào tế bào biểu mô, lớp màng nhày, lượng máu lưu thông đến dạ dày) và yếu tố phá hủy (acid do dạ dày tiết ra). Chất acid từ tế bào thành dạ dày được tiết ra chỉ để tiêu hóa thức ăn và niêm mạc dạ dày phải được bảo vệ an toàn nhờ lớp màng nhày do các tế bào tiết nhày nằm ở niêm mạc dạ dày tiết ra. Vì một yếu tố nào đó làm tăng tiết acid quá nhiều và/hoặc do lớp màng nhày được tiết ra không đủ thì chất acid này sẽ tấn công chính dạ dày của mình. Ăn uống không điều độ, ăn trễ bữa, bị trào ngược dịch mật - dịch tụy (do khối u, sỏi, giun… gây tắc nghẽn), uống cà phê, ăn nhiều gia vị, lo âu, căng thẳng… làm dạ dày tiết nhiều acid. Việc sử dụng kéo dài các thuốc kháng viêm, giảm đau (aspirin, ibuprofen, ketoprofen…), hút thuốc lá, uống rượu… làm tổn thương tế bào niêm mạc và giảm tiết nhày. Chỉ cần một yếu tố làm tăng “phá hủy” hoặc giảm “bảo vệ” thì sẽ dẫn đến bệnh VLDDTT.

Các nghiên cứu cho thấy khi có sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori tại dạ dày thì khả năng bị loét dạ dày rất cao. Vi khuẩn H. pylori có thể là nguyên nhân gây ra loét dạ dày.

Các triệu chứng của bệnh VLDDTT xuất hiện rõ ràng ở 50% trường hợp, 40 - 45% bệnh nhân có triệu chứng mơ hồ và có đến 5 - 10% bệnh nhân không có triệu chứng gì (gọi là loét câm), chỉ được chẩn đoán khi có biến chứng.

Dấu hiệu đau của VLDDTT có thể gợi ý như vị trí đau vùng thượng vị, đau rát, nóng, như dao cắt… Cơn đau thường âm ỷ liên tục, ít khi quặn từng cơn. Đau có chu kỳ liên quan đến bữa ăn (đau lúc đói hoặc lúc no), đau theo mùa trong năm… Đau xuất hiện hoặc tăng lên khi ăn các thức ăn chua, cay… hoặc khi căng thẳng, lo nghĩ... Đau giảm khi uống các thuốc kháng acid hoặc thuốc “băng” niêm mạc dạ dày. Các dấu hiệu kèm theo có thể là ợ hơi, ợ chua, nôn, buồn nôn, chướng bụng, khó tiêu, đầy hơi, nặng bụng sau ăn…

Việc chẩn đoán bệnh cần được kiểm tra sớm mặc dù chỉ mới có các dấu hiệu mơ hồ, vì các biến chứng của bệnh khá nguy hiểm cho sức khỏe. Ổ loét ở gần môn vị có thể làm hẹp đường xuống của thức ăn gây nôn rất dữ dội. Ổ loét ăn vào mạng mạch máu dày đặc ở dạ dày gây xuất huyết tiêu hóa (nôn ra máu, đi tiêu phân đen) rất thường gặp. Ổ loét sâu làm thủng dạ dày, dẫn đến viêm phúc mạc phải phẫu thuật cấp cứu. Có 5% ổ loét dạ dày có khả năng bị ung thư hóa, trong khi loét tá tràng (thường gặp ở nam giới, bị lo âu, stress) thì chưa thấy tình trạng này bao giờ.

Nên dùng sữa, trứng

Chẩn đoán VLDDTT dựa vào cơn đau điển hình, chụp X-quang dạ dày tá tràng có thuốc cản quang, chính xác nhất là nội soi dạ dày tá tràng và các xét nghiệm chẩn đoán H. pylori.

Việc điều trị bằng thuốc được xem là lựa chọn hàng đầu; chế độ ăn giữ vai trò hỗ trợ trong việc tăng cường bảo vệ cho dạ dày và hạn chế các yếu tố phá hủy, cùng với việc thay đổi một số thói quen xấu có hại đến bệnh lý kể trên.

Dinh dưỡng trong bệnh viêm loét dạ dày tá tràng

Chế độ ăn uống phù hợp có thể giúp hạn chế tăng tiết dịch dạ dày và trung hòa bớt acid của dạ dày, giảm tác động có hại đến niêm mạc dạ dày:

- Nên chia nhỏ bữa ăn (4 - 6 bữa ăn nhỏ trong ngày) vì ăn số lượng ít sẽ làm giảm sự căng dạ dày nên giảm tiết acid.

- Nên ăn thường xuyên, đều đặn, không ăn quá no và không để bụng quá đói. Khoảng cách giữa các bữa ăn ngắn giúp trong dạ dày luôn có thức ăn để trung hòa acid và giảm đau.

- Cần ưu tiên các thức ăn tinh bột có tác dụng bọc, hút, thấm để bảo vệ niêm mạc dạ dày, giúp giảm kích thích tiết dịch vị, trung hòa acid như sữa, gạo nếp, bánh nếp, bánh mì, bánh bột năng, cơm, bánh quy…

- Nên dùng sữa, trứng vì đây là nguồn đạm có khả năng trung hòa acid; chất béo trong sữa, trứng có tác dụng ức chế tiết dịch dạ dày đồng thời làm tăng thời gian lưu thức ăn trong dạ dày.

- Thức ăn nên nấu mềm, hầm nhừ hoặc nếu cần thì cắt nhỏ, nghiền nhuyễn, cần ăn chậm nhai kỹ để giảm bớt gánh nặng cho dạ dày, thức ăn cùng với acid sẽ nhanh chóng được đưa xuống ruột non.

- Chất béo từ cá (mỡ cá, cá mỡ) được khuyên sử dụng vì cung cấp nhiều acid béo thiết yếu và năng lượng cho cơ thể; thức ăn giàu kẽm (hàu, sò, thịt, cá…) sẽ giúp mau lành vết thương, vitamin A giúp sinh trưởng lớp tế bào biểu mô của niêm mạc dạ dày.

- Tránh dùng thức ăn sống, thô, cứng, nhiều chất xơ như gạo lứt, đậu đỗ, một số rau trái… trong thời gian đau cấp tính. Rau lá nên chọn ăn lá non, mềm như rau đay, rau mồng tơi, dền…

- Tránh dùng các loại kích thích dạ dày tiết nhiều dịch vị như ớt, tiêu, giấm, cà ri, mù tạt, trái cây chua, sữa chua, dưa hành, dưa cà muối chua, nước dùng thịt, thức ăn lên men như mắm, tương, chao, thịt nguội chế biến sẵn…

- Tránh dùng thức ăn quá nóng hoặc quá lạnh.

- Không ăn quá nhiều canh cùng bữa cơm vì làm căng dạ dày gây tiết acid.

- Ăn xong không nên lao động nặng, chạy nhảy ngay, tránh tăng lượng máu đến dạ dày để không làm nặng hơn tổn thương viêm loét đã có.

- Một số thức ăn chiên có thể làm kích thích niêm mạc dạ dày.

- Hạn chế các loại rau sinh hơi như súp lơ hoa xanh, bắp cải, củ hành, cải hoa, dưa leo, tiêu xanh, bắp, củ cải, dưa cải…

- Hạn chế và bỏ dần trà, cà phê đậm, rượu, bia, thuốc lá, nước ngọt có gas…

Bên cạnh việc ăn uống, cần tránh những lo âu, căng thẳng tâm lý. Nên ăn uống trong không khí thư giãn, đảm bảo cung cấp đủ nhu cầu dinh dưỡng cho người bệnh.

Tuy nhiên, tùy vào cơ địa mỗi người có thể chấp nhận hoặc không chấp nhận các loại thực phẩm khác nhau, do đó chúng ta hãy “lắng nghe” dạ dày của mình (chứ không phải của người khác) và rút ra những kinh nghiệm thực tế để có thể chọn lựa thực phẩm phù hợp nhất với chính mình.

Việc phòng ngừa tái phát là một vấn đề quan trọng cần lưu ý. Khi vết loét đã lành vẫn nên duy trì 2 - 3 bữa ăn phụ giữa các bữa ăn chính, không ăn quá no hoặc để quá đói. Nhớ lựa chọn thức ăn mềm, tránh những thức ăn kích thích niêm mạc dạ dày và gây tăng tiết dịch dạ dày kể trên. Ăn uống điều độ, đúng bữa, không nhịn đói, bỏ bữa. Kiểm soát các lo âu căng thẳng là vấn đế cần ưu tiên hàng đầu khi đã có VLDDTT. Vệ sinh cá nhân (rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh), vệ sinh ăn uống tránh nhiễm H. pylori. Khi sử dụng thuốc, lưu ý với bác sĩ về tiền căn bệnh VLDDTT của mình để được dùng thuốc phù hợp, uống thuốc khi bụng no.

Nguồn: Khoa học phổ thông, 23/8/2008