Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ tư, 04/07/2007 22:27 (GMT+7)

Tưởng nhớ cố GS.TSKH Nguyễn Văn Trương: Bài học từ một làng sinh thái

Đề tài: “Lâm nghiệp xã hội ở các tỉnh duyên hải miền Trung” do GS Nguyễn Văn Trương (Viện Kinh tế sinh thái - viện nghiên cứu dân lập đầu tiên ở nước ta, nay trực thuộc Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam) làm Chủ nhiệm, phối hợp với hai đơn vị khác thuộc Viện Khoa học Việt Nam và Lâm nghiệp Bắc Trung Bộ thực hiện theo 3 nhánh, trong đó Viện Kinh tế Sinh thái nhận một nhánh xây dựng một làng sinh thái trên vùng cát xã Triệu Vân,Triệu Phong, Quảng Trị.

Một ngày đầu tháng 5 năm 1993, đoàn làm việc gồm GS Nguyễn Văn Trương, GS Trịnh Văn Thịnh - nguyên Vụ trưởng Vụ Khoa học, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, GS Tôn Thất Chiểu - chuyên gia thổ nhưỡng, GS Nguyễn Pháp - nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế Quốc dân, GS Lê Duy Thước - chuyên gia nông nghiệp và GS Nguyễn Văn Thưởng - chuyên gia về chăn nuôi đã đến Triệu Phong. Đoàn được đồng chí Văn Viết Hoá (lúc đó là PCT UBND tỉnh) và các đồng chí trong UBND huyện nhiệt tình ủng hộ cùng đi đến hiện trường vùng cát hoang vắngchỉ có cỏ lơ thơ và cây mua cằn cỗi, mọc lác đác. Vậy làm sao để phát huy tiềm năng vùng đất cátgiúp bà con nông dân sản xuất được lương thực thực phẩm, nuôi trồng thuỷ sản, xây dựng vườn cây ăn quả và tạo bóng mát? Ta có câu, muốn sống thịnh vượng thì cộng đồng dân cư phải có “thiên thời, địa lợi, nhân hoà”. Cả hai vế “thiên thời, địa lợi” đều không có, nắng gắt, cát khô nóng, gió lộng may chỉ có “nhân hoà”, bà con nông dân ở Quảng Trị đã cùng nhau đoàn kết, chịu mọi hy sinh để có thể vượt qua gian khổ.

Cây được trồng trên cát tại Gio Mỹ, Gio Linh.
Cây được trồng trên cát tại Gio Mỹ, Gio Linh.
Bài toán mà đoàn nghiên cứu đặt ra lúc đó là: Phải tiêu bớt nước mùa mưa, phải đào mương lấy đất lên liếp để trồng cây tránh cho rễ khỏi bị nước úng. Các dải cây phải có bóng cả sáng vàchiều, làm giảm nhiệt độ của cát. Mật độ các dải cây phòng hộ phải tính sao để cản được gió mà không gây gió xoáy, cự ly các dải cây phải được tính toán sao cho vào lúc gần trưa và xế chiều bóng câyche nhiều diện tích mặt đất. Đất cát rời rạc giữ nước kém, nước thấm qua xuống sâu kéo theo chất dinh dưỡng. Vậy là phải chọn cây phòng hộ để giữ nước cho đất. Qua nhiều năm, một số lâm trường đãtrồng cây phi lao làm đai phòng hộ có hiệu quả, rễ có nấm cộng sinh làm giàu đạm cho đất, lá rụng nhiều tạo ra mùn là nguồn giữ nước và đạm tích luỹ, hai yếu tố cần cho cây trồng. Gần đây bà con nôngdân đã trồng một số loài cây keo mọc khá nhanh rụng lá cũng nhiều.

Từ những bài học đó, các nhà khoa học giàu tâm huyết và tri thức đã đề xuất: Đào mương sâu 1m, rộng 2m đắp đất thành bờ cao 1m, rộng 2m. Trên bờ đất, trồng cây phi lao xen cây keo lá tràm, chiều cao và bề rộng liếp phải được tính toán sao cho cây phi lao và cây keo, khi đã cao 4m - 5m phát huy đầy đủ vai trò phòng hộ thì rễ mớixuống đến đáy mương, nghĩa là rễ không bị nước mùa mưa úng cắt đứt. Cự ly các dải cây phòng hộ phải được thiết kế sao cho sau một năm cây cao 1m hay 1m50, bóng phải che được một phần mặt đất giảm sức đốt nóng của mặt trời, để bà con nông dân có thể trồng cây nông nghiệp. Cự ly các dải lúc đầu là 3m. Khi cây phòng hộ cao lên, bóng dài ra thì chỉ để lại hai dải hai bên. Làm sao có được bóng cả sáng lẫn chiều cũng là một yêu cầu cần cho bản thiết kế. Ta biết mặt trời đi từ Đông sang Tây, các dải cây phải đặt song song theo hướng Bắc Nam .

Bản thiết kế được xây dựng trên những ý kiến đóng góp của những khoa học hàng đầuvà đưa ra các giải pháp kỹ thuật nhằm đảm bảo cho việc cải thiện môi trường có hiệu quả cao nhất. Nhưng việc khó hơn là phải tính sao cho việc thực hiện tốn kém ít nhất vì kinh phí rất hạn hẹp. Đây là mô hình đầu tiênđược thiết kế cho nên sự thành công còn phụ thuộc vào bà con nông dân về cả hai mặt phát huy được tri thức bản địa và lòng quyết tâm thắng sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Ban đầu bà con chỉ trồng được những cây lương thực thực phẩm chịu khô hạn và đất nghèo dinh dưỡng (ngô, đậu, vừng, lạc..). Vùng đất cát xã Triệu Vân có mạch nước ngọt cách mặt đất 2-3m. Đó là tài nguyên quý giá mà bà con biết khơi dậy làm giếng khoan tiện lợi và rẻ tiền. Một số hộ đào ao trữ nước ngọt nuôi trồng thuỷ sản.

Với quyết tâm của các nhà khoa học, ý chí và sức mạnh của cộng đồng, vùng cát bỏ hoangđã lâu đời đã “lột xác”, trở thành làng sinh thái Triệu Vân. Cảnh đói nghèo đã bị đẩy lùi và sự thịnh vượng đã đến khá nhanh, vượt trí tưởng tượng của người dân và dự đoán của các nhà khoa học. Ông cha ta có câu: “Nhất canh trì, nhì canh viên, tam canh điền”. Ở vùng đồng bằng không phải nơi nào cũng có thể xây dựng vườn cây, đào ao thả cá. Vậy mà chính ở vùng đất hoang mạc này gia đình nào cũng có thể có ao, có vườn và có cả đất trồng lúa. Sau 3 năm trở lại làng sinh thái Triệu Vân ai cũng ngạc nhiên về sự biến đổi kỳ diệu và ngày nay trên vùng đất cát này có nhiều loài cây lương thực, thực phẩm hơn ở vùng châu thổ. Đặc biệt những loài cây có củ và những loài cây lá cứng phát triển rất tốt tạo ra nhiều loại sản phẩm có giá trị dinh dưỡng cao.

Làng sinh thái Triệu Vân là sự khởi đầu cho lòng tin và quyết chí xây dựng các làng sinh thái trên vùng đất cát để chứng tỏ rằng nhân dân ta đã làm chủ được các hệ sinh thái cát và kinh nghiệm đó có thể giúp các nước chinh phục sa mạc, góp phần xoá đói giảm nghèo.

Để rồi từ đây cứ thế thầm lặngvà miệt mài, GS Trương cùng với các đồng sự đã tìm đến những nơi mà sự sống khó bề phát triển, vùng đất trũng ngập quanh năm ở Phú Điền, Nam Sách, Hải Dương; vùng cát khô hạn ven biển Cảnh Dương, Hải Thủy, Thanh Thủy, tỉnh Quảng Bình, Kim Lư, Na Rì, tỉnh Bắc Cạn..., biến chúng thành những làng sinh thái trù phú.

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.