Tìm lại dấu vết nỏ thần

Truyện kể rằng sau khi An Dương Vương xây thành Cổ Loa, thần Kim Quy cho An Dương Vương một cái móng của mình để làm lẫy nỏ mà giữ thành. Theo lời thần dặn, nỏ lẫy làm bằng móng chân thần có thể bắn trăm phát trúng cả trăm, chỉ một phát có thể giết hàng ngàn quân địch. An Dương Vương chọn trong đám gia thần được một người làm nỏ rất khéo tên là Cao Lỗ và giao cho Lỗ làm nỏ. Chiếc nỏ rất lớn và rất cứng, phải tay lực sĩ mới giương nổi. An Dương Vương quý chiếc nỏ thần vô cùng, lúc nào cũng treo gần chỗ nằm...

Nếu ở Việt Nam nỏ thần chỉ tồn tại truyền thuyết thì ở Trung Quốc, nhiều sách binh pháp cổ như “Vũ bị chế thắng chí”,”Tam tài đồ hội”, “Vũ kinh tổng yếu”... lại mô tả những chiếc nỏ bắn nhiều tên cùng một lúc (nỏ liên châu) có nguồn gốc cùng khung niên đại thời An Dương Vương (hơn 2.000 năm trước công nguyên).

Chưa hết, những phù điêu trên đền tháp Ăng Co còn lưu lại mẫu nỏ của thế kỷ 10-12. Và đến nay, đồng bào Mường ở Kim Bôi, Hòa Bình cũng như nhiều dân tộc khác ở Việt Nam vẫn sử dụng nỏ trong săn bắn hàng ngày, trình diễn bắn nỏ trong các dịp lễ hội, có điều đó không phải là nỏ liên châu. (Nên nhớ đồng bào Mường chính là những người còn lưu giữ đến nay rất nhiều di sản văn hóa mà trong đó nhiều chi tiết có liên quan đến người Việt cổ).

Phải chăng đã từng tồn tại một “nỏ thần” bắn được ngàn mũi tên và bí mật công nghệ của nó được mã hóa gửi lại cho mai sau dưới dạng truyền thuyết?

Từ truyền thuyết và những di chỉ khảo cổ

Đặt mũi tên vào rãnh nỏ

Lấy đường ngắm

Tầm xa có thể bắn chính xác trong khoảng cách trên 50 m

Tiến sĩ Việt phân tích: Những lẫy nỏ bằng đồng sau này được phát hiện nhiều trong các dịch khảo cổ ở Việt Nam đánh dấu thời kỳ hoàn thiện cơ học trong kỹ thuật điều khiển vũ khí. Điều lý thú là niên đại của chúng cũng ở trong khoảng 2300-1800 năm, trùng với thời điểm xuất hiện truyền thuyết nỏ thần của An Dương Vương (khoảng 2.300 năm trước). Lẫy nỏ chế tác tinh vi theo đúng cơ chế hoạt động của rùa (rụt vào trong mai khi gặp nguy hiểm) là “bí quyết công nghệ” của người Việt cổ được thần thánh hóa bằng hình ảnh “móng rùa thần”. Các nhà khảo cổ đã và đang khai quật được hàng vạn mũi tên đồng ba cạnh ở Cầu Vực trong thành Cổ Loa. Không chỉ có mũi tên, gần đây, khi khai quật vị trí gần ngay khu Đền Thượng thờ An Dương Vương, các nhà khoa học lại phát hiện những khuôn đúc mũi tên đồng. Mũi tên nào ngày xưa đã đẩy lùi quân xâm lược Triệu Đà, mũi tên nào ngày xưa đuổi theo vó ngựa An Dương Vương và Mỵ Châu? Câu chuyện về sự sụp đổ của một vương triều gắn với bi kịch gia đình, bi kịch tình yêu được hé lộ dần qua những công trình khảo cổ học.

Từ những mũi tên đào được, tiến sĩ Việt chỉ đạo những nhân viên của mình gắn thử với cán tên dài từ 1,2 m đến 0,8 m để xem cán ở độ dài nào thì lực bắn mạnh nhất. Muốn bắn được nhiều mũi tên như truyền thuyết thì phải có chân nỏ, phải có bàn nỏ to, dây nỏ phải bằng loại cây có sức đàn hồi lớn... Thân nỏ phải nặng cỡ nào, thước ngắm dài bao nhiêu cũng được tính toán bằng các công thức của các chuyên ngành chế tạo vũ khí và thực nghiệm hàng trăm lần.

Kết hợp giữa những thư tịch cổ, tài liệu nghiên cứu của các nhà khảo cổ học trên thế giới, kết quả khảo cổ trong nước, tiến sĩ Việt đã mất nhiều đêm để phác thảo những mẫu nỏ khác nhau. Có khi đang ngủ, ông bật dậy để ghi lại một hình dung chợt hiện ra trong đầu. Ông dồn hết tâm trí vào cuộc nghiên cứu nghiêm túc để tìm cách phục dựng hình ảnh một vũ khí trong huyền thoại.

Đưa “nỏ thần” lên phố thị

Tháng 8-2007, duyên may đã giúp tiến sĩ Việt được sự hỗ trợ của Bảo tàng lịch sử quân sự Việt Nam, ông đã cùng với các cộng sự của mình thực hiện công trình “Phục hồi máy nỏ bắn mũi tên đồng Cổ Loa”.

Ngày 16-11-2007, tại Bảo tàng lịch sử quân sự Việt Nam , sau hàng ngàn năm thất tung ( không dò ra tung tích ), nhiều người lại được chứng kiến cảnh những mũi tên bay đi khỏi nỏ - cỗ máy thô sơ được phục dựng bởi bàn tay của những người dân Mường ở Kim Bôi, Hòa Bình. Người xem ngỡ ngàng khi chứng kiến mũi tên dũng mãnh lao ra khỏi cánh nỏ, cắm đúng hồng tâm cách xa hơn 40 m còn rung lên bần bật. Trong tiếng cồng ngân nga của những cô gái Mường đi theo đoàn thực nghiệm bắn nỏ, ông Bùi Duy Điển - người dân tộc Mường, Kim Bôi, Hoà Bình giảng giải: “Chúng tôi làm mẫu nỏ này theo yêu cầu của ông Việt. Cánh nỏ làm bằng loại tre hiện giờ chỉ có trong rừng hoặc hiếm lắm mới gặp ở các gia đình. Thân nỏ làm bằng gỗ nghiến, thớ mịn nhưng quánh, dẻo. Dây căng cánh nỏ làm từ sơ gai tôm, khi se sơ gai người Mường dùng nhựa lá khoai lang hay nhựa cây sắn thuyền để làm chúng săn chắc nhưng mềm dẻo. Lẫy nỏ làm bằng tre, tay quay làm bằng gỗ chắc. Thân mũi tên nỏ làm từ thân cau già đính đuôi cánh bằng mo cau hoặc lông ngỗng. Khi làm phải dùng các dụng cụ thô sơ rìu chặt, khoan tay”.

Người Mường hiện còn giữ được nhiều loại nỏ: nỏ càng (to nhất), nỏ trung và nỏ tiểu. Nỏ được dùng biểu diễn trong các dịp lễ hội, ngày thường sử dụng để săn bắn. Trong cộng đồng người Mường, việc dạy dùng nỏ rất phổ biến, cả phụ nữ cũng biết dùng.

Cuối năm 2007, gặp ông tiến sĩ chuyên đi tìm các loại vũ khí cổ, lại thấy trên bàn làm việc của ông ngổn ngang những bản vẽ cấu tạo của nỏ. Lần này là hai chiếc nỏ Âu và nỏ Lạc, mỗi nỏ có thể bắn 50 mươi mũi tên - tượng trưng cho 50 người con theo cha lên rừng, 50 người con theo mẹ xuống biển. Công trình chuẩn bị cho Lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long này có lẽ còn lấy của ông tiến sĩ khảo cổ nhiều đêm không ngủ.

Tiến sĩ Việt kể lại một câu chuyện thường lưu truyền trong giới khảo cổ học: “Các nhà khảo cổ học người Pháp bỏ ra cả năm trời mới tìm được những mảnh đá văng ra khi người xưa đẽo một tảng đá để làm rìu. Có những mảnh đá bắn đi xa hàng 15 m nhưng họ vẫn tìm ra. Họ ghép lại để tìm ra trình tự đẽo một chiếc rìu”. Khảo cổ học là hành trình gian nan như thế, phải ngược thời gian, tìm ra tương quan giữa cái còn lại và cái mất đi, từ những vết tay, hình hộp sọ, xương mũi... để dựng lại chân dung một con người.

Dự định của ông còn đầy ắp. Tới đây sẽ nghiên cứu về các loại vũ khí cổ như hỏa hổ (thời Quang Trung); một số loại vũ khí thế kỷ 19 nhiều người mới chỉ nghe tên như súng điểu thương, hỏa ma...

Tiến sĩ Nguyễn Văn Việt - Sinh năm 1950. - Năm 1968:Học khoa Sử - ĐH KHXHNV Hà Nội. - Năm 1972:Lên đường nhập ngũ. - 1972-1984:Cán bộ nghiên cứu của Viện Khảo cổ học Việt Nam . - Năm 1984-1996:Nghiên cứu sinh lấy bằng tiến sĩ tại Cộng hòa liên bang Đức. - Năm 1996 đến nay:Làm việc tại Viện Khảo cổ Việt Nam, giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á (thuộc Hội Nghiên cứu Đông Nam Á Việt Nam ). Nỏ - theo từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam “là vũ khí có khấc giữ dây ở tư thế giương và lẫy bắn. Nỏ có thể giương bằng tay, chân (có loại cơ cấu khấc, người bắn có thời gian để đặt tên, ngắm và bắn vào thời điểm tự chọn). Có loại nỏ có thể bắn đồng thời nhiều tên, đặt song song trên thân. Nỏ có lực đàn hồi lớn có thể bắn xa từ 100 đến 400 mét, chính xác hơn cung”. Uy lực của nỏ lớn gây tâm lý e ngại cho kẻ địch trước khi tiếp cận xáp chiến bằng giáo, rìu, kiếm...