Tiêu chuẩn hóa việc trồng cây thuốc

Ở Vịêt Nam , các dây truyền sản xuất Đông dược hiện nay cũng không thể nằm ngoài các tiêu chuẩn trên. Tuy nhiên, khác với thuốc Tây đã có nguồn nguyên liệu hầu hết được nhập từ nước ngoài và đã được tiêu chuẩn hóa, thuốc Đông dược chủ yếu phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu không ổn định cả về mặt số lượng và chất lượng, cả trong lẫn ngoài nước. Vấn đề đặt ra là phải tiêu chuẩn hóa toàn bộ qui trình sản xuất, trong đó có qui trình trồng cây thuốc để tạo nguồn nguyên liệu ổn định và có chất lượng, vì nếu không, dù các khâu khác của dây chuuyền sản xuất có tốt đến đâu, cũng không thể cho ra đời những sản phẩm thuốc có chất lượng tốt. Đây là lý do chính khiến nhiều loại thuốc Đông dược trên thị trường hiện nay có chất lượng rất thất thường, cả thành phẩm, bán thành phẩm, (các loại cao thuốc) và thuốc thang (thuốc chén).

Thế nào là GAP?

Chính vì vậy mà việc tiêu chuẩn hóa qui trình trồng cây thuốc trở thành một vấn đề then chốt và cấp bách. Yêu cầu cơ bản là thực hiện đúng qui trình GAP.

GAP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh “Good Agricultural Practice”, có nghĩa là “Thực hiện tốt việc trồng trọt”. Áp dụng chung cho tất cả các loại cây trồng như cây lương thực, cây ăn quả… Riêng đối với cây thuốc, vì là nguyên liệu để sản xuất thuốc phòng và chữa bệnh, nên với yêu cầu chất lượng và tính ổn định, việc tiêu chuẩn hóa qui trình trồng cây thuốc, từ chọn giống, canh tác, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, thu hái, xử lý sau thu hoạch, đóng gói và bảo quản được đặt lên hàng đầu. Ngoài ra còn phải lưu ý đến môi trường và điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng,… Qui trình này có nhiều công đoạn, mỗi công đoạn lại có tiêu chuẩn riêng cho từng loại cây cụ thể. Như vậy, GAP đã liên quan đến nhiều ngành khác nhau như nông học, sinh học, dược học và cả khoa học về quản lý chất lượng. Ngoài ra, còn cần có vật chất thích hợp (nhà làm việc, kho chứa, dụng cụ sản xuất, nơi sơ chế sau thu hoạch, phòng thực nghiệm, các thiết bị đo đạc kiểm tra chất lượng,…) và quan trọng nhất là con người được đào tạo bài bản, đủ trình độ để thực hiện các yêu cầu kỹ thuật.

Xem ra, để thực hiện GAP thật không phải một sớm một chiều mà cần có sự chuẩn bị lâu dài và công phu về con người và kinh phí. Trung quốc đã triển khai GAP từ năm 1998 và cho đến nay đã chứng minh đây là hướng đi đúng khi liên tục sản xuất nhiều loại thuộc có chất lượng để sử dụng nội địa và xuất khẩu khắp thế giới. Đây cũng chính là một trong những cơ sở chủ yếu để Trung Quốc nộp hồ sơ xin UNESCO công nhận nền y học cổ truyền của mình là “di sản văn hóa phi vật thể” của thế giới.

Có mấy vấn đề sau đây về GAP cần được chú ý

Môi trường tự nhiên: Cây thuốc (cũng như các loại cây khác) cần sinh sống và phát triển trong một môi trường thích hợp cho từng loài cây cụ thể bao gồm khí hậu, ánh sáng, thổ nhưỡng, nước và các chất dinh dưỡng cần thiết một số loại cây đặc biệt có sự đòi hỏi khắt khe về địa bàn và cao độ. Không thể đem cây Sâm Ngọc linh vốn chỉ sinh sống ở những vùng núi cao thuộc tỉnh Kontum hoặc cây Hồi mọc ở Lạng Sơn về trồng ở vùng đồng bằng được. Sự thay đổi môi trường ảnh hưởng đến sự tích lũy hoạt chất trong cây thuốc cho dù kích thước và sản lượng của cây có thể không thay đổi bao nhiêu. Việt Nam đã di thực thành công nhiều cây thuốc từ nước ngoài nhưng chưa có những công trình nghiên cứu nghiêm túc về chất lượng của các dược liệu này so với cây thu hái từ nơi mọc truyền thống.

Cây giống:tính di truyền quyết định thành phần hợp chất trong cây thuốc và điều này chỉ có thể dựa vào việc xác định đúng chủng loại và nguồn cây giống, kể cả những loài cây được chuẩn hóa và trồng lâu đời.

Quá trình trồng trọt và chăm sóc:xác định đúng thời vụ gieo cấy, chuẩn bị cây giống, đất, phân bón, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh,…

Thu hái và sơ chế:trong quá trình sinh trưởng và phát triển của cây thuốc, hoạt chất sẽ tập trung vào những bộ phận khác nhau của cây theo những thời kì khác nhau. Thời điểm thu hái là khi hàm lượng hoạt chất làm thuốc đạt giá trị lớn nhất, và điều này khác nhau trên từng loại cây cụ thể. Ngoài ra, còn cần phải tính đến cách thức thu hái, dụng cụ thu hái,… để không làm dập, gãy dược liệu.

Sau khi thu hái, cần biết cách sơ chế để loại bỏ những phần không dùng làm thuốc được, rửa sạch, phơi khô (trong bóng râm hay ngoài nắng) hoặc sấy khô, thái nhỏ,…mà không ảnh hưởng đến hàm lượng hoạt chất.

Đóng gói, vận chuyển, bảo quản:đều có ảnh hưởng đến chất lượng thuốc. Kho chứa phải thoáng mát, không có mối mọt và các loại sinh vật, côn trùng có thể gây hại cho dược liệu. Đối với từng loại dược liệu khác nhau, khi lưu trữ cần phải có những hồ sơ theo dõi riêng.

Tất cả những khâu nói trên cần phải được tiến hành đồng bộ, mỗi khâu là một mắt xích quan trọng trong cả quá trình. Chỉ một khâu không đạt tiêu chuẩn cũng ảnh hưởng đến chất lượng cây thuốc.