Thực phẩm chức năng hiểu đúng và dùng đúng

1. Thực phẩm chức năng (TPCN)là loại thực phẩm không chỉ cung cấp dinh dưỡng cơ bản mà còn có chức năng phòng chống bệnh tật và tăng cường sức khoẻ nhờ các chất chống oxy hoá(beta-caroten, lycopen, lutein, vitamin C, vitamin E…), chất xơ và một số thành phần khác.

Loại TPCN được kể đến đầu tiên là những thực phẩm khi ở dạng tự nhiên, nó đã có những hoạt chất có lợi với lượng lớn. Tiếp đó là nhóm thực phẩm có ít hoạt chất hơn, phải bổ sung hoặc tinh chế cô đặc lại ở dạng dễ sử dụng, hoặc gây biến đổi gen để tăng hàm lượng một số chất có lợi.

Có thể dễ dàng nhận biết những thực phẩm chức năng ở dạng tự nhiên được sử dụng hàng ngày. Nhưng với những thực phẩm có bổ sung hoặc biến đổi gen, bạn phải biết cách đọc nhãn bao bì thực phẩm (với điều kiện chúng phải qua kiểm duyệt một cách nghiêm túc và được sản xuất bởi những công ty uy tín).

Ở Mỹ, hiện nay, thực phẩm chức năng thường được đóng gói giống như những thực phẩm thông thường và trên bao bì cung cấp 2 loại thông tin: xác nhận có lợi cho sức khoẻ (heathy claims) và xác nhận về cấu trúc/chức năng (structure/function claims). Những thực phẩm được xác nhận có lợi cho sức khoẻ phải được cơ quan y tế chứng nhận trước khi đưa ra thị trường tiêu thụ. Còn những thực phẩm có xác nhận về cấu trúc/chức năng dùng để chuyển tải những lợi ích tiềm tàng (chứ chưa chắc chắn) của loại thực phẩm đó đối với sức khoẻ con người. Ví dụ: “có thể giúp hỗ trợ tiêu hoá” là nội dung thuộc dạng thứ hai, không đòi hỏi có xác nhận của Cơ quan quản lý thuốc và thực phẩm Mỹ (FDA), nhà sản xuất phải xuất trình đầy đủ tài liệu để chứng minh khi đăng ký sản phẩm.

Hiện nay, các nước tiên tiến như Nhật, Anh và Mỹ vẫn đang nỗ lực để ngày càng hoàn thiện hệ thống phân loại, quản lý và phân phối thực phẩm chức năng đến người tiêu dùng. Tuy nhiên, thế giới vẫn chưa có một định nghĩa chung về nó, vì còn một số thực phẩm muốn dán nhãn với định danh này nhưng không trải qua một thử nghiệm hoặc tuân theo tiêu chuẩn nào. Mặt khác, cũng có một số kiểu “luồn lách”, ví dụ như các thực phẩm chức năng gắn tên “thực phẩm chữa bệnh” (medical foods) sẽ tránh được quy định của FDA, hoặc có trường hợp nhà sản xuất bổ sung thêm một số chất có lợi cho sức khoẻ vào các sản phẩm giàu chất béo, cholesterol, đường… để bán ở dạng thực phẩm chức năng. Trên thực tế, mỗi năm ở Mỹ vẫn có hàng nghìn người tiêu dùng than phiền về chất lượng và tính an toàn của loại thực phẩm này.

Do đó, điều quan trọng là phải phân biệt những thực phẩm chức năng có ích đã được khoa học chứng minh khá đầy đủ, với những loại cần nghiên cứu thêm. Không nên vội vàng sử dụng khi mới chỉ có kết quả của một vài nghiên cứu ban đầu.

Có phải dùng càng nhiều thực phẩm chức năng thì càng tốt? Thực ra, một chế độ ăn cân đối sẽ có lợi hơn một chế độ ăn có nhiều thực phẩm chức năng nhưng không cân đối. Chính việc quan trọng hoá vai trò phòng chống bệnh của loại thực phẩm này đã gây bối rối và nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

2. Có nhiều định nghĩa về thực phẩm chức năng, song tất cả đều thống nhất cho rằng: Thực phẩm chức năng là loại thực phẩm nằm giới hạn giữa thực phẩm truyền thống – (Food) và thuốc – (Drug). Thực phẩm chức năng thuộc vùng giao thoa (còn gọi là vùng xám) giữa thực phẩm và thuốc. Vì thế người ta còn gọi thực phẩm chức năng là thực phẩm - thuốc (Food – Drug). Các nhà chuyên môn đưa ra một số tiêu chí để phân biệt giữa thực phẩm chức năng với thực phẩm truyền thống và thuốc như sau:

2.1. Thực phẩm chức năng (Functional Food) khác với thực phẩm truyền thống (Food) ở chỗ:

* Được sản xuất, chế biến theo công thức: bổ sung một số thành phần có lợi hoặc loại bớt một số thành phần bất lợi (để kiêng). Việc bổ sung hay loại bớt phải được chứng minh và cân nhắc một cách khoa học và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép (thường là phải theo tiêu chuẩn).

* Có tác dụng với sức khoẻ nhiều (tác dụng với một hay một số chức năng sinh lý của cơ thể) hơn là các chất dinh dưỡng thông thường. Nghĩa là, thực phẩm chức năng ít tạo ra năng lượng (calorie) cho cơ thể như các loại thực phẩm truyền thống (cơ bản) như các loại thực phẩm gạo, thịt, cá…

* Liều sử dụng thường nhỏ, thậm chí tính bằng miligram, gram như là thuốc.

* Đối tượng sử dụng có chỉ định rõ rệt như người già, trẻ em, phụ nữ tuổi mãn kinh, người có hội chứng thiếu vi chất, rối loạn chức năng sinh lý nào đó…

2.2. Thực phẩm chức năng khác với thuốc ở chỗ:

* Nhà sản xuất công bố trên nhãn sản phẩm là thực phẩm, đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn sức khoẻ, phù hợp với các quy định về thực phẩm. Đối với thuốc, nhà sản xuất công bố trên nhãn là sản phẩm thuốc, có tác dụng chữa bệnh, phòng bệnh với công dụng, chỉ định, liều dùng, chống chỉ định. Thuốc là những sản phẩm để điều trị và phòng bệnh, được chỉ định để nhằm tái lập, điều chỉnh hoặc sửa đổi chức năng sinh lý của cơ thể. Ví dụ: Trà bạc hà: Nếu ghi trên nhãn: Nước uống giải nhiệt, thì là Thực phẩm. Nếu ghi trên nhãn: Chỉ định điều trị rối loạn dạ dày, thì là Thuốc.

* Có thể sử dụng thường xuyên, lâu dài nhằm nuôi dưỡng (thức ăn qua sonde), bổ dưỡng hoặc phòng ngừa các nguy cơ gây bệnh… mà vẫn an toàn, không có độc hại, không có phản ứng phụ.

* Người tiêu dùng có thể tự sử dụng theo “hướng dẫn cách sử dụng” của nhà sản xuất mà không cần khám bệnh, hoặc thầy thuốc phải kê đơn…

Cần nhớ tiêu chí 3Đ – “hiểu đúng, dùng đúng và làm đúng” về loại sản phẩm của sự “giao thoa giữa thuốc và thực phẩm” này vẫn còn khá mơ hồ đối với nhiều người dân, gây nên nhiều sự lãng phí không cần thiết, hay thậm chí là phản tác dụng.

3. Tốt – Nhưng không phải là “thần dược”

TPCN vốn là một sản phẩm tốt bởi nó không chỉ cung cấp những dưỡng chất cơ bản cho cơ thể mà nòn có chức năng phòng chống bệnh tật và tăng cường sức khoẻ. Tác dụng nổi trội của sản phẩm này là hỗ trợ điều trị bệnh, tham gia vào quá trình đẩy lùi bệnh tật trong cơ thể người cùng với sự tác động của các loại thuốc Đông, Tây y…

Trước khi đưa ra bất kỳ loại thực phẩm nào vào trong cơ thể, người tiêu dùng luôn cần ý thức một điều là dù có tốt đến mấy thì cũng phải đúng liều lượng mới có tác dụng tốt. Một sai lầm lớn của người tiêu dùng là xem TPCN như một thứ thần dược chữa được bách bệnhmà quên đi chân lý - mọi sự thái quá đều có thể phát sinh bất cập. Vì thế, TPCN hay bất kỳ sản phẩm nào cũng cần phải dùng đúng chỉ định, theo khuyến cáo mới có hiệu quả.

Các nhà khoa học dự báo, thức ăn của con người thế kỷ 21 sẽ là TPCN. Thức ăn không chỉ đủ calo, ngon, sạch mà còn phải có các hoạt chất sinh học tự nhiên cần cho sức khoẻ và sắc đẹp, chống lão hoá, tăng tuổi thọ và giúp con người phòng chống được bệnh tật…

4. Thực phẩm chức năng của Việt Nam – Thành công bước đầu và triển vọng

Theo GS.TSKH. Nguyễn Tài Lương, việc nghiên cứu tạo ra các chế phẩm thực phẩm chức năng với phương châm “công nghệ cao, bản sắc cổ truyền” đang là hướng nghiên cứu rất lý thú và có lợi thế, vì chúng ta có thế mạnh về tài nguyên sinh học nhiệt đới và kho tàng kinh nghiệm phong phú của y học dân tộc. Từ việc sử dụng bột cóc làm thuốc chống bệnh còi xương cho trẻ em, việc sử dụng côn trùng và các động vật rừng với mục đích bổ dưỡng và làm thuốc chữa bệnh, đến việc sử dụng nhiều loại sản phẩm biển có giá trị dinh dưỡng cao, dược liệu quý có tác dụng “hồi xuân cường lực, cải lão hoàn đồng” như “nhất yến sào, nhì bào ngư”, món ăn “Bát trân” gồm 8 loại hải sản quý phục vụ các bữa yến tiệc trong cung đình khi xưa… Kho tàng kinh nghiệm này không ngừng được bổ sung từ thế hệ này qua thế hệ khác trong quá trình lao động sản xuất, chinh phục thiên nhiên và đang được y sinh học hiện đại soi sáng, chứng minh.

Gần đây, một số thực phẩm chức năng do Việt Nam sản xuẩt trên cơ sở ứng dụng CNSH để nâng cấp công nghệ cổ truyền, đã được đưa ra thị trường nhằm phục vụ người tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Đó là Pantocrin từ nhung hương sao Việt Nam , rượu Tam xà, rượu Tắc kè, rượu Hải sâm… Trong đó, rượu bổ Tam xà (kích thích tiêu hoá, tuần hoàn, bổ dương, trị thấp khớp) được sản xuất bằng công nghệ enzym, chất lượng cao, được người tiêu dùng trong và ngoài nước ưa thích. Sản phẩm đã được nhận Huy chương vàng tại Hội chợ Triển lãm thành tựu kinh tế kỹ thuật Hà Nội. Những năm gần đây, một số sản phẩm từ tài nguyên sinh vật rừng và biển đã được sản xuất dưới dạng viên nang, viên nén, dung dịch uống… trên dây chuyền hiện đại tại nhiều xí nghiệp dược phẩm trong nước. Các sản phẩm này là kết quả nghiên cứu nghiêm túc của các chương trình khoa học và công nghệ do các viện nghiên cứu, các trường đại học trong nước tiến hành. Đó là các chế phẩm nhuận gan, lợi mật, dưỡng não, sáng mắt, tăng cường sinh lực (cho VĐV, lực lượng vũ trang và người lao động), phòng chống ung thư… đang được người tiêu dùng ưa thích. Các sản phẩm này hoàn toàn có thể thay thế hàng ngoại nhập.

Nhiều năm qua, phòng thí nghiệm của GS. Nguyễn Tài Lương đã tham gia một chương trình nghiên cứu về Hoạt Chất Sinh Học (HCSH) biển và đã có được một số kết quả bước đầu rất đáng khích lệ. Phòng thí nghiệm HCSH đã tiến hành phân tích sinh hoá 4 loài hải sâm ăn được ( Holothuria scabra, Actynopyga echinites, Pachithyon rubra, Bahachia Graeffei); 4 loài rắn biển ăn được ( Lapemis hardwwickii Gray, Hydrophys cyanocintus, Microcephalophys gracillis, T Praescula viperina) và loài cầu gai ( Echinoidea)… Kết quả đã phát hiện được một số HCSH quan trọng có trong thịt của chúng, mà chưa có tài liệu nào công bố: Các hormone steroid, glucozit triterpen, carotenoid, neuropeptid, các axit amin không thay thế được, các nguyên tố vi lượng có hoạt tính sinh lý (Fe, Zn, Cu, Se…). Các phát hiện mới này đã tạo cơ sở khoa học soi sáng cho kinh nghiệm y học cổ truyền và đã dẫn đến các giải pháp công nghệ để sản xuất được một số chế phẩm thực phẩm chức năng, phục vụ tăng cường sức khoẻ cho VĐV, lực lượng vũ trang và người lao động. Đó là các chế phẩm viên nang Hải sâm (từ hải sâm), Rabiton và Rabitam (từ rắn biển), Hagaton (từ hải long, cầu gai). Công nghệ sản xuất các chế phẩm này đều được tiến hành trên dây chuyền hiện đại của các công ty, xí nghiệp dược, được Bộ Y tế cấp giấy phép sản xuất, lưu hành trong toàn quốc. Tác dụng y sinh học của các chế phẩm đã được nghiên cứu kỹ trong các mô hình thực nghiệm trên động vật, nghiên cứu trên lâm sàng tại Bệnh viện Bạch Mai và ứng dụng trên VĐV. Kết quả cho thấy: Với liều 600 mg/ngày/người (chế phẩm hải sâm, rắn biển) đã giúp phục hồi hàng loạt chỉ tiêu sinh lý, nâng cao thể lực và thành tích của tất cả các VĐV trong thực nghiệm. Mới đây, trong một số công trình khoa học đã phát hiện bổ sung thêm về tác dụng của các chế phẩm hải sâm, Rabiton. Đó là các tác dụng dương tính lên hoạt động chức năng của trung ương thần kinh và tác dụng giải độc của chế phẩm viên nang hải sâm trong trường hợp cơ thể bị nhiễm độc thuốc trừ sâu - thuộc nhóm Carbamat đang dùng ở Việt Nam .

Thế giới hiện đại đang có xu hướng quay về với các hợp chất thiên nhiên có trong động vật và cây cỏ, khai thác kinh nghiệm y học cổ truyền và nền văn minh ẩm thực của các dân tộc phương Đông, hạn chế tối đa việc đưa các hoá chất vào cơ thể - thủ phạm của các phản ứng phụ, quen thuốc, nhờn thuốc… Xu thế này cùng với những thành công bước đầu đã đạt được và những tiềm năng to lớn của nước ta về tài nguyên sinh học, sẽ là cơ sở quan trọng để chúng ta đẩy mạnh nghiên cứu, sản xuất các loại thực phẩm chức năng - một lĩnh vực có nhiều triển vọng.