Sa nhân hồi

Sa nhân hồicũng là một loài trong cùng chi Sa nhân, nhưng bộ phận dùng là lá có mùi thơm của tinh dầu hồi. Cây này có tên khoa học là Amomum biflorum Jack, còn gọi là Sa nhân hai hoa. Tiến Thái là Co nẻng hom.

Cây Sa nhân hồi trông gần giống các loài Sa nhân nói trên. Thân thảo, cao khoảng 1 m, mọc lan thành đám rộng nhờ thân rễ mảnh nằm ngang dưới mặt đất. Trên một thân khí sinh có 15 - 17 lá xếp so le. Phiến lá mỏng, hình thoi, dài 30 - 35 cm, rộng 7 - 10 cm, đầu lá có mũi nhọn dài 2 - 3 cm, mặt dưới rải rác có lông mềm, mép lá có lông mi. Cuống lá dài khoảng 1 cm. Lưỡi nhỏ dài 4 - 5 mm, mép có lông mi dài. Cụm hoa là một bông ngắn, dài 4 - 5 cm, mọc từ thân rễ xa gốc thân khí sinh. Mỗi cụm hoa thường có 2 (đôi khi có 3) hoa màu trắng, tràng hình ống dài khoảng 4 cm, trên chi 3 thuỳ; cánh môi hình trứng ngược, có 2 vạch màu đỏ, sau chuyển thành màu vàng chạy từ gốc lên giữa cánh môi. Cụm quả thường chỉ có một quả hình cầu, đường kính 1,52 cm, có 3 ô, cuống quả rất ngắn, vỏ quả khi chín màu đỏ nâu, phủ nhiều gai mềm, dài khoảng 1 mm, thưa. Hạt nhiều cạnh, có áo hạt, đường kính khoảng 3 mm. Vò lá có mùi thơm của tinh dầu Hồi.

Đây là cây ưa ẩm và chịu bóng, mọc rải rác trong rừng thứ sinh. Tuy nhiên, nó cũng có thể mọc ở những nơi khô cằn như lưng chừng đồi. Năm 1976, đoàn điều tra cây thuốc của bộ môn Thực vật (trường ĐH Dược Hà Nội) đã phát hiện ra cây này ở Quảng Nam (Trà My, dọc đường Đông Trường Sơn) và đặt tên là Sa nhân hồi (vì lá có mùi hồi). Ngoài ra, nó còn có ở nhiều nơi khác như Lai Châu (Mường Lay), Điện Biên Phủ, Sơn La (Mộc Châu), Ninh Bình (Cúc Phương)...

Lá Sa nhân hồi khô chứa 1 - 2% tinh dầu. Tinh dầu này có 96% methyl anethol, thơm mùi đặc trưng của tinh dần Hồi. Dân tộc Thái dùng cây này nấu nước tắm cho trẻ con bị sốt, hoặc sau khi ốm.

Cây Sa nhân hồi đã được trồng thử ở Hà Nội và Thái Nguyên từ năm 1990. Nó sinh trưởng nhanh, có khả năng cung cấp lượng sinh khối lớn. Hằng năm có thể thu lá nhiều lần để cất tinh dầu mà cây vẫn phát triển bình thường. Nên nghiên cứu sử dụng tinh dầu này như các loại tinh dầu Đại hồi (Illicium verum Hook.f., Illiciaceae) và Tiểu hồi (Foeniculum vulgare Miller, Umbelliferae). Đây là cây có tiềm năng phát triển trồng ở miền núi để lấy nguyên liệu, tạo ra một nguồn thu nhập, góp phần xoá đói giảm nghèo cho người dân ở vùng sâu, vùng xa).

Nguồn: Thuốc & Sức khoẻ, số 338, 15 - 8 - 2007, tr 20.