Ngày Xuân ngẫm chuyện 'Trí thức làng'

Chúng ta không luận bàn nhiều về vai trò của các cụ đồ, ông giáo làng ngày xưa vì ít nhiều ở các bậc trưởng lão ấy đã có công rất lớn trong việc xây dựng hương ước, dạy bảo con em, phân xử điều hay lẽ phải, đóng góp trí tuệ trong việc xây dựng trường làng, đình, chùa, miếu mạo... Nhưng những “trí thức làng” thời nay có khác và suy ngẫm lại có nhiều điều dở khóc dở cười lắm.
Quê tôi sau khi có quy định của nhà nước các cán bộ thôn, cán bộ xã phải có đủ trình độ chuẩn theo quy định mới tiếp tục làm việc và tiến cử về sau...thì các cán bộ thôn, xã dập dìu đi học đại học tại chức hay đăng ký học bổ túc văn hóa cấp 3 ở Trung tâm dạy nghề của huyện (2 năm 3 lớp: 10;11;12) cho dù các vị ấy đã đến tuổi 50, cái tuổi mà sự linh hoạt của các tế bào thần kinh trong bộ não đã không còn như trước. Có một dịp tôi tham gia cuộc họp bàn về xây dựng thôn văn hóa, đây là buổi họp của thôn rất đơn giản, những người nông dân tham gia những ý kiến cũng mộc mạc như bản chất của họ, ấy vậy mà vị lãnh đạo xã (đang học đại học tại chức chừng hơn 3 tháng) được mời tham dự, khi phát biểu thì từ miệng ông ta vang lên nào là “như bác trưởng thôn đã nói rất có khoa học và đúng phạm trù của vấn đề”, nào là “tôi hoàn toàn đồng tình với các luận điểm của cụ A vừa trình bày”...Thực ra đây là cuộc hội ý mang tính dân dã của người dân thôn tôi về việc xây dựng thôn văn hóa, chứ có luận điểm khoa học gì đâu, có lẽ các vị lãnh đạo xã mới học đâu vài nội dung học phần nào đó từ lớp đại học tại chức vừa qua, nhân đây ra oai với người dân để thể hiện mình là trí thức. Tôi chỉ có cách ráng chịu ngồi nghe một lúc rồi lảng.
Có nhiều người trời phú cho một chút năng khiếu “hoa tay” và chưa mài đũng quần một giờ ở trường Mỹ thuật hay Kiến trúc, nhưng những lúc nhàn rỗi bên ly cà phê hay tách trà cứ ba hoa về lĩnh vực mỹ thuật, nào là cách điệu các họa tiết chim muông, hoa lá, nào là tạo dáng, bố cục đăng đối trong xây dựng kiến trúc...người dân ngộ nhận anh ta là trí thức nên mời tham gia vào ban xây dựng trùng tu đình làng, báo hại khi thực hiện công trình người dân dở khóc dỡ cười trước kiểu trang trí loạn xạ về màu sắc tổng thể bên trong và ngoài cửa đình. Cuối cùng phải mất thêm công để tẩy xóa, phải tốn thêm tiền bồi dưỡng để mời một họa sĩ ở Phòng Văn hóa Thông tin huyện về trang trí lại.
Cũng có những người ở làng tôi ngày xưa vất vả lắm, nay kinh tế gia đình khấm khá lên đôi chút nhờ con cái làm ăn thành đạt ở thành phố hay có ít đồng ngoại tệ nhờ có con là Việt kiều, thì muốn tô điểm, chăm chút bản thân cho ra dáng một trí thức làng với trang phục quần lửng, mang tất trắng đi giày thể thao kèm theo đôi kính trắng mạ vàng tây lúc nào cũng hơi trễ xuống sống mũi. Hài hước và nực cười nhất là có nhiều người vầng trán thì thấp, tóc thì dày, ấy thế nhưng mỗi khi cắt tóc cứ bảo các thợ hớt tóc phải cạo phần tóc trước cao lên để lộ vầng trán cho vẻ trí thức. Thỉnh thoảng tôi vẫn thấy các vị ấy ngồi đây đó nói chuyện với ý tỏ ra ta là kẻ “trên thông thiên văn, dưới tường đại lý”, chuyện gì cũng biết nhưng thực ra chả biết chuyện gì. Chẳng qua “nghe lóng nói gió” mà thôi.
Ngày xưa, những vị đỗ đạt ra làm quan, khi nghỉ hưu đa phần đều về sống ở quê nhà và góp phần quan trọng vào đời sống chính trị, xã hội và nhất là văn hoá, giáo dục của làng mình hay một vùng, tùy vào uy tín cá nhân, theo trình tự “Tiến vi quan, thoái vi sư”. Ngay tại mỗi làng, còn có nhiều ông Tú, nhiều người học giỏi nhưng nghèo hoặc thi không đỗ cũng ở lại làng mở lớp dạy học và tham gia việc làng, việc xã. Họ là những “trí thức nông thôn”, có tiếng nói quan trọng trong những vấn đề văn hóa, xã hội.
Đấy là ngày trước, còn ngày nay nói về anh trí thức nông thôn cũng có nhiều điều phải ngẫm nghĩ. Tôi thấy có người mang danh là kỹ sư nông nghiệp (tốt nghiệp đại học tại chức), công tác ở huyện đến khi nghỉ hưu thường về lại làng, bỏ tiền chỉnh trang lại nhà cha mẹ và xem đây là “thủ phủ thứ 2” bởi nó yên lặng thanh bình, môi trường trong lành. Sự có mặt của các vị kỹ sư nông nghiệp này cũng nhiều câu chuyện đáng nói. Thực ra đương thời có người chỉ làm công tác tổng hợp văn phòng, hay làm kiểm kê gỗ lậu ở các trạm kiểm lâm, có chị làm Phó văn phòng... tiếng là học Nông nghiệp có bằng kỹ sư nhưng cả đời chưa lội xuống ruộng, chưa vốc tay vào nắm giống lúa để gieo một thửa mạ, chưa cầm cái cuốc chải một góc bờ hay bâm một góc ruộng vv... khi các vị về hưu có mặt ở làng, người dân phấn khởi và kỳ vọng nên nhờ tư vấn chuyện làm ruộng sao cho đạt năng suất, cày bừa thế nào để đất ải và tơi... thì các vị ấy cũng đành chào thua.
...
Thực ra làng tôi cũng có khá nhiều người tốt nghiệp các trường đại học, cao đẳng hay cao hơn nữa với những tấm bằng khá cao, rồi làm việc trong những cơ quan cũng to tát lắm. Nhưng chỉ một ít người trong số họ được người dân công nhận là trí thức, cũng có người cứ ngỡ ở làng này ta là trí thức nên rất giỏi ra vẻ với người dân trong làng, thực ra công việc của những người ấy có gì đâu, chủ yếu làm việc trong văn phòng mà ngày nào cũng chủ yếu là giải quyết vài ba thứ giấy tờ hành chính hay giải đáp vài câu hỏi làng xã của người dân, mà chẳng may hôm nào không có ai hỏi thì họ lại tán gẫu với uống trà cho tới hết giờ... Hay đó, nhiều cô giáo làng chỉ đọc đi đọc lại bài giảng như cái máy hàng bao năm trời mà đôi khi còn không rõ những kiến thức đó có biến đổi không, có đính chính hay chuẩn hóa gì sau nhiều năm không. Bên cạnh đó còn có cả những anh mang tấm bằng kỹ sư về làng, vào làm ở các sở, các phòng về nông nghiệp, xây dựng, thủy lợi gì gì đó, nhưng thực chất thì họ cũng chỉ là những anh chàng “chép tranh”, lặp đi lặp lại những thứ cũ rích, thay số liệu vào cho hợp là ổn. Những người đấy ở làng tôi thì nhiều, mà theo tôi thấy chính họ cũng toàn tự tưởng mình là trí thức.
Nhân dịp xuân về Tết đến, tôi mạo muội suy ngẫm vài điều về “Trí thức làng” cùng chia sẻ với bạn đọc và cho dù là là trí thức làng, hay huyện, hay tỉnh... thì người trí thức nhất định phải biết tự vươn mình lên để ngày càng am hiểu, sáng suốt và quan trọng nhất là với tất cả những tri thức đó, người trí thức cần đấu tranh cho chân lý.

Tuy Hòa, những ngày giáp Tết Ất Mùi 2015