Thứ tư, 31/05/2006 15:15 (GMT+7)
Mỹ Sơn: Những khám phá mới
1. Kiến trúc gạch sụpđổ còn nguyên trạng trong lòng đất. 2. Ngói mũi lá, khai quật năm 2005. 3. Khối kiến trúc gạch có trang trí điêu khắc. 4. Bãi vật liệu đá qua khai quật.
Các viên gạch gắn kết với nhau tạo ra công trình kiến trúc thanh thoát khoẻ mạnh, hình khối nuột nà giàu cảm xúc. Vậyngười xưa xây dựng theo kỹ thuật nào, có chất kết dính hay không?Hàng chục năm nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những bằng chứng thuyết phục. Những kiến trúc ở Mỹ Sơn đượcxây dựng bằng gạch đã nung sẵn, vật liệu này được chế tác ngay tại địa phương. Phân tích hoá chất trên bề mặt kết dính các viên gạch cho thấy các viên gạch được gắn kết bằng nhựa thực vật khai tháctại rừng núi trong vùng. Đó là nhựa cây dầu rái (tên khoa học Dipterocarpus Alatus), là chất nhớt dạng nước có màu vàng nhạt trong suốt, độ kết dính cao, không thấm nước. Khi sử dụng bôi trên bề mặt,các viên gạch gắn kết với nhau vững chắc.Để xây tháp, các viên gạch được mài bề mặt khá phẳng gắn với nhau bằng nhựa cây dầu rái tạo nên khối chập liền khítliên kết ổn định vững chắc. Khi xây, dựa vào mặt bằng, bình đồ khối tạo tác nên hình dáng, người ta xây mài chập các viên gạch với nhau.Tiếp theo là khắc tạc các hoa văn, hoạ tiết trang trí trên kiến trúc, sau khi hoàn thành lại phủ lên toàn khối một lớp nhựa mỏng làm chất ngăn cách hạn chế sự tác động của môi trường; chính vì thế các kiến trúc ngàn năm tuổi vẫn ngời lên màu gạch đỏ tươi nồng ấm, mặc cho sự can thiệp của tự nhiên.
Kết quả nghiên cứu này càng được khẳng định khi năm 2003 các cuộc khai quật khảo cổ nhóm tháp G tại Mỹ Sơn, cácchuyên gia Ý đã khẳng định nhựa cây dầu rái là chất kết dính trong kiến trúc tháp Champa và sử dụng chất này phục vụ cho việc trùng tu tôn tạo.Theo tài liệu bia ký để lại, trên nội dung văn bia Mỹ Sơn I tạo dựng vào cuối thế kỷ 4 đầu thế kỷ 5 cho biết, trước khi vùng đất này được dâng lên thần linh vĩnh viễn, đây là nơi tu luyện của các đạo sĩ, những người chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo khi gia nhập vào đời sống tinh thần cư dân Chăm, nơi đây đã có nhiều đền tháp được xây dựng bằng vật liệu nhẹ như gỗ tre, nguyên liệu có sẵn tại địa phương. Khi điều kiện kinh tế phát triển, đền tháp được xây dựng bằng chất liệu gạch, đá bền vững.
 |
Trong khi đó, những công trình kiến trúc hiện còn cho biết được xây dựng từ thế kỷ 8 (tháp Mỹ Sơn C7). Năm 2005, mộtcuộc khai quật khảo cổ học trong lòng đất Mỹ Sơn được tiến hành trước nhóm tháp D, nhóm tháp trung tâm của khu di tích này. Dưới lòng đất từ độ sâu 0,9 đến 1,1m so với mặt bằng hiện tại và 2,3m sovới mặt bằng lòng kiến trúc cho thấy ở đây có một lớp kiến trúc có niên đại sớm hơn, đã từng được dựng xây trước đó. Lớp kiến trúc này có các bộ phận trang trí còn nguyên khối được khắc tạc đẹp, cótính nghệ thuật cao, những ngói mũi lá dài nhọn; đầu ngói ống trang trí hoa văn như kiến trúc được biết đến qua các cuộc khai quật Trà Kiệu - kinh đô Simhapura cổ kính của người Chăm xưa nằm không xaMỹ Sơn.Kết quả khai quật này cho thấy có một lớp kiến trúc được xây dựng sớm, sau này do nhiều yếu tố bị sụp đổ mà các côngtrình kiến trúc hiện còn xây đè lên trên cùng một địa điểm.Cuộc khai quật tháp F1 năm 2002 cho thấy mặt bằng phần đế tháp có bình đồ hình chữ nhật, phần thân tháp có mặt bằng hình vuông. Chất liệu và kỹ thuật xây dựng cùng mỹ thuật trang trí có sự chênh nhau của thời đại dựng xây. Đặc biệt, trong lòng tường thân tháp phát hiện một viên gạch sử dụng lại có hoa văn trang trí, cho thấy khi xây dựng lại tháp, việc sử dụng lại nguyên liệu của thời đại trước là bình thường. Như vậy ngôi tháp này phải có hai niên đại dựng xây của hai phần khác nhau. Việc xây dựng nhóm tháp G có dùng lại những thành phần chất liệu đá của các công trình trước đó đã bị sụp đổ. Biết bao thế hệ người Chăm dựng xây tạo tác, thế hệ này qua thế hệ khác để có một diện mạo Mỹ Sơn hôm nay.
 |
Ngoài các tác phẩm nghệ thuật chất liệu đá, qua khai quật lòng tháp Mỹ Sơn C7 đã tìm thấy một bộ đồ trang sức bằnglim loại quý có giá trị mỹ thuật cao - những vật dâng cúng cho thần. Thông tin từ những trang sử đá cho biết các triều đại Champa thường dâng cúng các hiện vật kim loại có giá trị lên thần linh.Nhưng đến nay, chỉ tìm thấy một bộ đồ trang sức kim loại trên. Khi nghiên cứu thành phần trên các bệ thờ, các nhà nghiên cứu nhận thấy dấu vết kỹ thuật dùng để gắn các hiện vật kim loại quý. Đó làcác lỗ mộng hình vuông, mộng tròn có kích thước nhỏ. Việc phát hiện những đồ kim loại liên quan đến các di tích là tín hiệu cho thấy một nẻo đường tiếp cận để tìm hiểu khu di tích này một cách toàndiện hơn.TS Lê Đình Phụng (Viện Khảo cổ học )
Ảnh: Xuân Bình
Đã có những khám phá gì?
Toàn bộ khu di tích với các công trình kiến trúc đều được xây dựng nằm gọn trong một vùng thung lũng nhỏ vòng tròn,được khép kín với đường kính từ 1,8 đến 2 km. Bao quanh thung lũng là hệ thống núi thấp sàn sàn nhau, cao từ 400 đến 500 m, nổi bật lên phía tây - nam là đỉnh núi Răng Mèo cao hơn 700m, ngọn núi đượccoi là cao nhất của hệ thống núi ven dòng sông Thu Bồn trên địa bàn tỉnh Quảng Nam. Đỉnh núi ấy là Núi Chủ - hay còn gọi là Hòn Đền - núi thiêng trong tâm thức của cư dân vùng. Vào thung lũng chỉ cómột con đường duy nhất, khúc khuỷu, cheo leo sườn núi chạy ven con suối từ thung lũng chảy ra đổ vào sông Thu Bồn. Một thung lũng có không gian cách biệt, không có tên gọi. Để định danh cho khu ditích, các học giả đã đặt tên theo tên gọi địa danh một làng cư trú gần khu di tích nhất; đó là làng Mỹ Sơn thuộc xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam ngày nay. Từ đó tên di tích được gọi làkhu di tích Mỹ Sơn. |
Sau khi điều tra khảo sát, họ đã tìm thấy nơi đây một quần thể kiến trúc tôn giáo lớn gồm 68 công trình kiến trúckhác nhau, được phân bố trên 10 địa điểm trong đó có 8 cụm kiến trúc, tập trung chủ yếu chính giữa vùng lòng chảo của thung lũng.Từ hệ thống bia ký ở đây, các nhà nghiên cứu đã biết được rằng, cuối thế kỷ 4 đầu thế kỷ 5, vùng đất thung lũng Mỹ Sơn này đã được vua Bhadravarman I hiến dâng cho thần linh, xây dựng nơi đây làm trung tâm tôn giáo của vương quốc. Đây là nơi thờ thần Bhadresvarax - một dạng thể hiện của thần Siva - vị thần tối cao của Ấn Độ giáo làm vị thần bảo trợ cho vương triều và quốc gia với mong muốn được trường tồn mãi mãi. Từ đó, các vương triều tiếp tục xây dựng, tôn tạo để hình thành nên diện mạo khu di tích ngày nay. Vương triều Paramesvaravarman vào cuối thế kỷ 13 trở thành vương triều xây dựng những kiến trúc cuối cùng trước khi vùng đất này hoà nhập vào lãnh thổ cộng đồng chung của dân tộc.
 |
Bằng tài hoa của mình cùng với lòng sùng kính gửi về thế giới thần linh, các nghệ nhân điêu khắc đá người Chăm đãkhắc tạc nên hệ thống tượng thờ, các tác phẩm điêu khắc đá vô cùng sống động. Đó là những hệ thống bệ thờ hình chữ nhật, hình vuông khối hộp thắt giữa, những bệ tròn nuột nà tinh xảo thể hiện cảnhđạo sĩ giảng kinh sách, cảnh bồng bềnh huyễn hoặc trong đề tài đản sinh của thần Brahma, cảnh nhảy múa bốc lửa trong vũ điệu Nataraja của thần Siva, cảnh quỷ vương Ravana trong cuộc đấu trí với cácthần. Bên cạnh đó là hệ thống các vị thần được thờ trong các kiến trúc, tượng thần Siva, thần Brahma, thần Visnu, thần Surya, thần Dvarapala v.v… cùng các con vật linh như sư tử Simba, bò Nandin,ngỗng Hamsa, thần điểu Ganesa, voi, ngựa….hình thành nên hệ thống tượng thần theo nội dung thần thoại tôn giáo Ấn Độ. Đặc biệt hơn cả là hệ thống ngẫu tượng linga - yony với nhiều kích thước khácnhau nhưng đều được thể hiện hình khối gọn chắc, hoạ tiết trang trí hoàn chỉnh, khắc tạc tỉ mỉ trau chuốt thể hiện nội dung 3 vị thần tối cao của Ấn Độ giáo: Brahma - Visnu - Siva trên cùng một khốitượng, thể hiện khát vọng sinh sôi sáng tạo của con người.
Tái phát hiện di tích Mỹ Sơn
 |
Vào cuối thế kỷ 19, cùng với việc tổ chức bóc lột vơ vét tài nguyên thiên nhiên, thực dân Pháp cũng quan tâm đến cácnền văn hoá cổ của các dân tộc người trên vùng đất thuộc địa. Năm 1885, trong khi tổ chức khám phá vùng đất thượng nguồn sông Thu Bồn (Quảng Nam ), những người thám hiểm được người dân địa phương dẫn đến một khu di tích bị lãng quên nằm chìm dưới tán lá cây rừng cùng dây leo rậm rạp của vùng rừng nhiệt đới trong một thung lũng nhỏ nằmven sông. Họ thực sự ngỡ ngàng khi thấy nơi đây còn lưu giữ cả một quần thể kiến trúc cùng những tượng đá rêu phong bí ẩn, dấu vết huy hoàng của một nền văn minh đã tắt trên dải đất miền Trung. Dođiều kiện địa hình hiểm trở, phải đến năm 1895 những người Pháp đầu tiên - ông C.Paris mới đến nghiên cứu khu di tích này và cho phát quang để bảo vệ các công trình kiến trúc. Năm 1898 - 1899 các họcgiả của Viễn Đông Bác cổ do L.Pinot cầm đầu đến đây mở đầu cho việc nghiên cứu khu di tích này một cách có hệ thống. Từ năm 1901 - 1904, những cuộc khai quật khảo cổ do H. Parmentier cùng Ch. Capeauxtiến hành đã cho thấy những diện mạo cơ bản của di tích. Nhiều năm tiếp theo, khu di tích này trở thành tâm điểm được các nhà nghiên cứu quan tâm trên nhiều lĩnh vực và từng bước làm sáng rõ nhữnggiá trị văn hoá tôn giáo ẩn chứa trên mỗi công trình kiến trúc, các tác phẩm điêu khắc đá cùng những hiện vật liên quan đến di tích.Nguồn: Khám phá, số 28, 01/05/2006
Những bí ẩn về kỹ thuật xây dựng là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. Kiến trúc Champa ở Mỹ Sơn hiện nay, dù được xây dựng trong thế kỷ nào, các viên gạch xây dựng nên tháp đều được xây mài khít liền khối, không hề thấy mạch vữa kết dính. Các viên gạch liên kết với nhau vững chắc, ổn định gần ngàn năm nay. 
