Kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11: Giáo dục nền tảng của công cuộc dựng nước*

Nhận thức rõ vai trò của văn hóa, giáo dục đối với sự ổn định chính trị xã hội, phục hưng đất nước, Ngô Thì Nhậm cho rằng: "Dựng nước lấy dạy học làm đầu và giải thích rõ, giáo dục có "quan hệ đến đại điển buổi ban đầu, phải nên mài dũa hưng khởi ý chí... cùng lên con đường rộng rãi, cùng giúp chính trị sáng trong”. Vì thế, theo ông, việc "lập giáo hoá, đặt khoa cử là quy mô lớn để chuyển loạn thành trị" và đạo trị nước có ba "cái mấu chốt” luôn hỗ trợ lẫn nhau, có vai trò quan trọng như nhau là "giáo" (giáo dục), “pháp” (hình pháp) và "chính" (chính trị).

Khảo sát lịch sử xã hội và từ sự nghiên cứu kinh sách, Ngô"Thì Nhậm nhận thấy mọi triều đại đều đề cập đến “giáo", "pháp" và "chính". Ông cho rằng, "nền nếp thịnh trị của các đế vương “đời trước" có ba điều lớn mà nhà vua phải chú ý, đó là ""chính đức” uốn nắn đức tốt cho dân (thông qua giáo hóa, giáo dục), "lợi dụng” - sinh lợi cho dân, "hậu sinh" - trông coi cho dân sống đầy đủ. Ông nhận định: “Đến đời sau, những người có quốc gia, không triều nào là không có "giáo", “pháp”, “chính”. Bởi vấn đề còn ở chỗ khác.

Phân tích mối quan hệ giữa “giáo”, “pháp”, “chính”, Ngô Thì Nhậm cho rằng, không phải thời nào cũng nhận thấy được "cái tinh thần của "giáo”, “pháp” và "chính’. Ông chỉ ra nguyên nhân của việc không thực hiện được những điều đó. Ông nói người đương thời "chỉ nhìn thấy cái bên ngoài của "giáo”, "pháp” và “chính” mà không thấy cái gốc của giáo, chính, pháp. Ông nói: "Sở dĩ giáo không phổ cập được là do học trò không được học, mà học trò không học là do thầy không tinh, sở dĩ "pháp" không được lập là do người giỏi không được dùng, mà người giỏi không được dùng lả dò thưởng phạt không công minh, sở dĩ chính không thi hành được là do kẻ lại không được liêm, mà kẻ lại không được liêm là do bổng lộc không được đủ. Song thầy giảng không tinh, thưởng phạt không công minh và bổng lộc không đủ, duyên cớ là đều do tình trạng thiếu thốn và sự thực thiếu thốn. Cho nên, dù có cấp bách lo việc này nhưng nếu không nắm được mấu chốt của nó, thì dù "trí” có thể biết được, nhưng "thế” vẫn không thể làm được".

Điều đó cho thấy, Ngô Thì Nhậm đã vượt xa nhận thức của nhiều bậc trí thức đương thời, tỏ rõ quan điểm duy vật khi giải thích "mấu chất" của "những điều mấu chốt" trong đạo trị nước chính là "do tình trạng thiếu thốn và sự thực thiếu thốn" về kinh tế. Có thể, ông đã vận dụng bài học trong đạo trị nước mà Khổng Tử từng dạy học trò - "Tiên phú hậu giáo" (trước tiên làm cho dân giàu, sau đó giáo đục cho dân) trong việc phân tích lịch sử và thực tế xã hội Việt Nam đương thời.

Ngô Thì Nhậm đã sáng suốt khi xác định "mấu chốt" của đạo trị nước, nhưng ông càng sáng suốt hơn khi biết phát huy sức mạnh của dân trong việc thực hiện "giáo”, "pháp" và " "chính". Ông cho rằng, từ kẻ hèn mọn cho đến nhân dân trong nước, thường ngày phải được cung cấp, nuôi dưỡng. Phải bằng chính sự chăm lo đến đời sống nhân dân thì triều đình mới thuyết phục được lòng người, huy động được sức dân. Làm được như vậy, triều đình mới được đâu đấy hưởng ứng và đồng tình, như gió lướt ngọn cỏ, ức triệu lòng như một. Dựa vào đấy mà lập "giáo", lo gì không có người dạy dỗ uốn nắn, dựa vào đấy mà lập "pháp", lo gì không có người trông coi gìn giữ, dựa vào đây mà lập chính, lo gì không có giúp đỡ khích lệ?". Từ đó "Dân không cần phải dắt bảo từng người mà vẫn tốt, tục không phải thay đổi hàng loạt mà vẫn hay, nhân tài không phải tìm ở nội cỏ mà tự nhiên đến, quan không cần phải đặt nhiều mà tự nhiên trị, nước không cần phải lấy của dân mà vẫn giàu, binh không phải xua ra trận mà vẫn mạnh".

Nhắc lại kinh nghiệm trị quốc của Thánh tổ Quang Trung, Ngô Thì Nhậm cho rằng, trong sáu công việc phải quan tâm ("Hóa dân, thành tục, cầu hiền, thẩm quan, phú quốc, cường binh") thì "cả sáu việc ấy đồng thời cử hành, không cản trở nhau” và giáo dục phải được đặt lên hàng đầu. Nhưng mấu chất của giáo dục lại là kinh tế ông nói: "Điều mấu chất là phải đem cái tình trạng thiếu thốn và cái sự thực thiếu thốn mà nghiên cứu chỉnh đốn lại. Đó là cái tâm pháp làm chính trị của muôn đời”. Đồng thời, ông cũng đưa ra một số biện pháp góp phần củng cố thế nước vững bền, đó là: người trị nước phải biết lắng nghe dân chúng mà không sợ rườm tai, "hay hỏi và hay xét đến những lời nói gần gũi", phải coi thiên hạ là một nhà, coi cả nước là một người... phải nắm được điều mấu chốt. Sau đó, nếu lấy hiếu, đễ, trung, tín làm "giáo", lấy gốc, ngọn, độ số làm "pháp", lấy binh, tài, lễ, nhạc làm "chính", thì có thể thừa sức thi thố”.

Là người có đầu óc thực tế, khi coi cái mấu chốt nhất của đạo trị nước là đời sống kinh tế, nhưng khi xét hoàn cảnh cụ thể của nước ta, thì ông cho rằng, sau kinh tế, quan trọng hơn cả chính là nhân tố con người, là hiền tài. Bởi thế, ông nói: "Vua muốn nước "trị”, tất phải có người bề tôi giúp "trị", sau đó "giáo”, "pháp" và "chính" mới có thể thực hiện được". Đây chính là tư tưởng về sự cần thiết phải trọng dụng hiền tài trong công cuộc kiến thiết quốc gia.

* Trích bài “Tư tưởng của Ngô Thì Nhậm về con người và giáo dục con người” của Nguyễn Bá Cường đăng trên Tạp chí Triết học.