Giữ hồn văn hóa Châu Ro-Chiến khu Đ
Bộ sưu tập văn hóa Châu Ro
Ngôi nhà được làm theo kiểu nhà sàn dài, một kiến trúc độc đáo của người Châu Ro, gắn bó mật thiết với cuộc đời của già kể từ ngày còn thơ bé. Nó được làm bằng các loại gỗ rừng nên nhiều chỗ đã bị mối, mọt, xuống cấp. Kiểu nhà này ngày nay rất hiếm gặp. Cả làng Lý Lịch hiện nay cũng chỉ còn duy nhất căn nhà này. Già lưu giữ tại gác 2 của ngôi nhà gần 200 hiện vật, được già sắp xếp, trưng bày theo tuần tự thời gian, chủng loại. Già hướng dẫn và giới thiệu rất tỉ mỉ về xuất xứ, ý nghĩa của từng đồ vật. Nơi trang trọng nhất trong căn gác là chiếc bàn thờ tam cấp, ngày xưa đồng bào Châu Ro dùng để cúng lễ Nhang Lúa, Nhang Rừng, Nhang Nhà.
Già kể: Theo quan niệm của đồng bào Châu Ro xưa, thì sự sướng khổ của cuộc sống con người được quyết định bởi 3 vị thần, đó là Thần Lúa, Thần Rừng và Thần Nhà. Ngoài lễ hội Nhang Rừng, Nhang Lúa được tổ chức ngoài đồng hàng năm trước mùa gieo cấy, trong nhà ai cũng có chiếc bàn thờ này để làm lễ cúng, cầu cho Thần Lúa đem lại mùa màng tươi tốt, Thần Rừng giúp con người xua đuổi thú giữ, trừ ma rừng, Thần Nhà đem lại cuộc sống đầm ấm, mạnh khỏe. “Bây giờ những nét sinh hoạt tín ngưỡng này đã và đang mai một, phần vì có những nội dung mang tính hủ tục cần phải loại bỏ, phần vì lớp trẻ ít quan tâm. Hàng năm vẫn có lễ hội văn hóa Châu Ro do ngành văn hóa thông tin tỉnh tổ chức, nhưng nó mang nặng tính phong trào, hội nhiều hơn là lễ”- già nói.
Rất ấn tượng là một dãy, có đến mấy chục bộ răng hàm của thú rừng các loại, được treo kín trên chái nhà phía đông. Già cho biết, đó là những bộ răng hàm của các con thú do dân làng đặt bẫy, săn bắn được từ mấy chục năm về trước, khi thú rừng còn nhiều như... heo thả rông. Già giữ lại những bộ răng hàm thú này, vừa để làm bằng chứng lịch sử về cuộc sống khẩn hoang của người Châu Ro, vừa để truyền thông điệp: “Thú rừng bây giờ tuyệt chủng đến nơi rồi, hãy bảo vệ chúng, đừng săn bắt nữa”. Trên các bức vách thưng bằng gỗ, già trưng bày những dụng cụ sinh hoạt, săn bắt, làm nương rẫy của cộng đồng người dân tộc Châu Ro xưa và nay như: các loại gùi, cung, tên, nỏ, giáo, mác, dụng cụ đuổi thú rừng, các loại bẫy thú, dụng cụ đào củ chụp... Tiếp đến là các loại dụng cụ, nhạc cụ sinh hoạt văn hóa như: kèn bầu, kèn lá, đàn Goong ca la... (Riêng bộ cồng, chiêng cổ rất có giá trị, được già cất giữ cẩn thận trong tủ, vì sợ mất).
Ở chái nhà và bức vách phía tây là bộ sưu tập về các loại vật dụng, trang phục của Việt Minh và người dân Châu Ro trong kháng chiến chống Pháp, của Giải phóng quân trong kháng chiến chống Mỹ như: thắt lưng, bi đông, mũ tai bèo, tăng, võng, hòm đạn... Trên mỗi hiện vật, già dán một mảnh giấy, chữ được đánh máy vi tính cẩn thận, ghi rõ chủng loại, tên gọi, xuất xứ (phiên âm cả tiếng Việt và tiếng Châu Ro). “Làm thế này để đến khi già có nằm xuống đất thì lớp con cháu còn có cái mà biết, mà nhớ về tổ tiên, ông bà”– Dừng ánh mắt ở hiện vật cuối cùng trong “bảo tàng”, già bùi ngùi nói với tôi như vậy.
Hành trình giữ hồn văn hóa
Mùa xuân này nữa, già làng Tơ Tơ bước vào tuổi bát thập. Tên của già, Tơ Tơ nghĩa là “nổi”, mang ý nghĩa, hình bóng in trên mặt suối. Già là con thứ năm trong gia đình nên được gọi thân mật theo cách của người Kinh vùng Nam Bộ là Năm Nổi. Già theo Việt Minh làm giao liên từ năm lên 7 tuổi. Năm 1946, khi cách mạng về lập căn cứ Chiến khu Đ tại vùng này, Tơ Tơ và nhiều trai trẻ trong làng được giác ngộ đi theo con đường cách mạng của Cụ Hồ. Trong suốt những năm kháng chiến trường kỳ, gian khổ, Tơ Tơ cùng người của làng đã tìm cách nuôi giấu cán bộ, mang gùi vào rừng đi đào củ chụp về nuôi cán bộ đánh Tây. Nhiều cán bộ cao cấp của Đảng đã được ông và dân làng trực tiếp nuôi giấu như: Huỳnh Văn Nghệ, Mai Chí Thọ v.v.. Năm 1954, ông theo đoàn quân tập kết ra Bắc, sau đó được cử đi học lý luận chính trị tại Trường Nguyễn Ái Quốc. Trở về quê hương, ông tiếp tục theo cách mạng tham gia kháng chiến chống Mỹ, làm bí thư chi bộ xã.
Chiến tranh đi qua, làng Lý Lịch và nhiều cộng đồng dân tộc Châu Ro ở những vùng quê khác cứ loay hoay mãi với đói nghèo, lạc hậu. Khi được Đảng, Nhà nước quan tâm đầu tư kinh phí phát triển hạ tầng cơ sở, mở hướng làm ăn phát triển kinh tế, đời sống đồng bào dần khấm khá. Nhưng những vốn văn hóa truyền thống Châu Ro theo thời gian lại nhạt phai dần. Già tâm sự:
- Con trai, con gái trong làng bây giờ rất ít đứa biết đánh cồng. Người của làng bỏ thú vui làm kèn bầu, kèn lá, làm đàn... Kiểu thổi kèn gọi bạn tình bên suối ngày xưa, đã vắng bóng. Thanh niên bây giờ chỉ thích hát ka-ra-ô-kê thôi.
Phải làm một điều gì đó để giữ bản sắc văn hóa Châu Ro. Đó là lý do để già dành những năm tháng, sức lực, tâm huyết cuối đời để tạo nên “bảo tàng” này. Nhiều năm nay già dày công sưu tầm. Có rất nhiều hiện vật già lưu giữ được từ ông bà để lại, hoặc qua mấy mươi năm tham gia kháng chiến. Có những hiện vật già sưu tầm từ dân làng hoặc được các cán bộ Việt Minh năm xưa tặng lại. Tôn chỉ già đặt ra, đó phải là những hiện vật liên quan đến dân tộc Châu Ro và cách mạng...
Dẫu chưa đầy đủ, nhưng những gì già làng Tơ Tơ có được từ “bảo tàng” của già cũng đủ để ta hình dung phần nào về cuộc sống, hành trình phát triển của đồng bào dân tộc Châu Ro, biểu hiện sinh động nhất là làng Lý Lịch, quê hương của già. Được biết, theo đề nghị của già làng Tơ Tơ và UBND xã Phú Lý, ngành văn hóa tỉnh Đồng Nai đã có kế hoạch xây dựng tại làng một ngôi nhà dài, làm nơi bảo tồn văn hóa Châu Ro. Bên cạnh việc trưng bày các hiện vật, hình ảnh, nhà dài còn là nơi truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống. Với sự hỗ trợ, tổ chức của chính quyền và cơ quan văn hóa địa phương, già làng sẽ định kỳ tập hợp dân làng để dạy cách đánh cồng chiêng, cách làm và chơi các loại dụng cụ, nhạc cụ dân tộc, tổ chức sinh hoạt múa hát các làn điệu truyền thống, bảo tồn ngôn ngữ âm nhạc dân gian Châu Ro.
- “Ước muốn là thế nhưng thực hiện cho có hiệu quả, thực là khó lắm. Nhưng khó cũng phải làm. Người Châu Ro càng phát triển đời sống kinh tế, xã hội, càng phải giữ cho được cái gốc văn hóa. Mất cái đó là mất hết” –già nói.
Nguồn: hoidantochoc.org.vn (31/03/07)
