Địa đạo Vịnh Mốc
Một trong số hàng trăm di tích lịch sử có tiếng vang lớn trên vùng đất Quảng Trị đó là: Địa đạo Vịnh Mốc. Địa Đạo Vịnh Mốc là tên gọi của một di tích lịch sử và cũng là tên gọi của một làng quê miền biển Vĩnh Linh. Làng chài Vịnh Mốc thuộc huyện Vĩnh Linh của tỉnh Quảng Trị.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Vĩnh Linh là một huyện cực bắc của tỉnh Quảng Trị nằm ở phía bắc vĩ tuyến 17, là huyện duy nhất của tỉnh Quảng Trị thuộc về miền Bắc xã hội chủ nghĩa, là vị trí đầu cầu giới tuyến, nơi đương đầu trực tiếp với cuộc chiến tranh bảo vệ hậu phương lớn, là bàn đạp phục vụ cho cách mạng miền Nam và sự nghiệp thống nhất đất nước. Với vị trí như vậy, Vĩnh Linh được cọi là tuyến lửa. Người dân nơi đây hàng ngày hàng giờ phải đối mặt với kẻ thù, trực tiếp chống lại các âm mưu chống phá điên cuồng của Mỹ nguỵ để tồn tại, chiến đấu và chi viện sức người sức của cho miền Nam ruột thịt. Trước sự đánh phá tàn khốc của đế quốc Mỹ, quân và dân Vĩnh Linh đã chuyển cuộc sống từ mặt đất xuống lòng đất. Hàng trăm hầm hào đã lần lượt được hình thành bằng bàn tay khéo léo tinh xảo, kiên trì của chính những con người trên vùng đất giới tuyến này, tạo nên một hệ thống làng hầm đồ sộ, độc đáo. Địa đạo Vịnh Mốc là đại diện tiêu biểu trong hệ thống hầm hào ấy.
Địa đạo Vịnh Mốc nằm trong lòng một quả đồi đất đỏ bazan chạy sát mép biển có độ cao so với mặt nước biển là 28 m, thuộc địa phận xã Vĩnh Thạch, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Là kỳ tích của 18.000 ngày công gian khổ dưới mưa bom, bão đạn của nhân dân Vịnh Thạch và lực lượng vũ trang để đào và vận chuyển hơn 60.000 m 3đất đá. Địa đạo là hình ảnh thu nhỏ của một làng quê được xây dựng và kiến tạo dưới lòng đất ở độ sâu từ 10 - 23 m. Tổng chiều dài hệ thống đường hầm là hơn 2.000 m (nay chỉ còn 1.071m). Địa đạo có trục đường chính dài 768m, cao từ 1,5 - 1,8m, rộng từ 1 - 1,2m. Từ trục chính toả ra nhiều nhánh, mỗi nhánh thông với một cửa ra vào. Địa đạo có tất cả 13 cửa gồm 7 cửa mở ra phía biển và 6 cửa trên đồi đi xuống. Tại các cửa đều có khung gỗ chống đỡ, thường xuyên được gia cố để chống sụt lở. Hai bên trục đường cứ khoảng cách từ 3 - 5 m thì khoét lõm sâu vào thành từng ô nhỏ, mỗi ô là một hộ gia đình ăn ở và sinh hoạt. Địa đạo được cấu trúc thành 3 tầng: tầng một là nơi sinh sống của nhân dân; tầng hai là nơi đóng trụ sở của Đảng uỷ, Uỷ ban và Ban chỉ huy các lực lượng vũ trang; tầng ba chủ yếu là kho hậu cần, cất giữ hàng hoá cho đảo Cồn Cỏ và miền Nam cũng như phục vụ cho cuộc chiến đấu tại chỗ. Trong địa đạo có đầy đủ những công trình thiết yếu đảm bảo an toàn và phục vụ cho đời sống như: trạm gác, bệnh xá, nhà hộ sinh, nhà bếp, nhà vệ sinh và nhiều lỗ thông hơi được bố trí một cách hợp lý, khoa học. Đặc biệt, trong lòng địa đạo còn có ba giếng nước và một hội trường vuông vắn có sức chứa trên 50 người. Từ địa đạo này, quân và dân Vĩnh Linhh đã tổ chức thắng lợi công cuộc sản xuất, chiến đấu và phục vụ chiến đấu; tham gia đánh địch trên biển, trên không; đã bắn cháy một tàu chiến Mỹ, bắn rơi 3 máy bay, chuyển ra đảo Cồn Cỏ 11.500 tấn hàng, chuyển vào chiến trường Quảng Trị 300 tấn hàng các loại; vận chuyển lương thực, vũ khí chi viện đắc lực cho đảo Cồn Cỏ anh hùng và tiền tuyến miền Nam; đảm bảo cuộc sống bình thường của nhân dân trong lòng đất… trong suốt gần 2000 ngày đêm ròng rã.
Địa đạo Vịnh Mốc là bằng chứng tiêu biểu cho thời kỳ chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta nói chung và của nhân dân Quảng Trị nói riêng. Địa đạo Vịnh Mốc xứng đáng là một làng xóm dưới lòng đất, dấu kín biết bao điều kỳ lạ của những con người đã làm ra nó và của thời đại mà nó được sinh ra.
