Có thể dự báo động đất không?
Từ cái đuôi bò...
Câu chuyện xảy ra vào tháng 2-1975 tại thị trấn Haicheng thuộc tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Từ mấy ngày trước, địa phương vốn yên tĩnh này bỗng trở nên náo nhiệt lạ thường. Tại văn phòng cơ quan hành chính trung tâm, các viên chức nhận được nhiều báo cáo về các hiện tượng bất thường do cư dân kể lại. Ông Hương kể rằng, đột nhiên đàn bò cái của ông hiếu động một cách lạ thường, đuôi của chúng cứ xoay nhanh như... chong chóng, một hiện tượng mà ông và các nông dân trong vùng chưa hề nhìn thấy bao giờ.
Người hàng xóm của ông Hương thì nhìn thấy một cái lạ khác: đã một tuần qua, mực nước trong giếng nhà ông cứ như chơi trò Yo-yo, có ngày nước gần tràn khỏi mặt giếng, đến hôm sau nó lại cạn đến gần đáy! Ông ta lại thấy những bọt nước từ bên dưới trồi lên như có một con cá to nào đang sống trong đó. Một vài cư dân không nhìn thấy những chuyện lạ như ông Hương và ông hàng xóm, nhưng họ có cảm giác đất đang phồng lên dưới chân. Bà giáo Phương kể rằng từ vài ngày qua, bà không còn nghe tiếng chim hót vào buổi sáng như mọi ngày nữa...
Những sự khác thường bỗng nhiên cùng diễn ra vào một thời điểm nhất định buộc các viên chức địa phương phải suy nghĩ. Cuối cùng, trong đêm ngày 3 rạng ngày 4-2 năm ấy, họ đưa ra một quyết định lạ lùng là... di tản toàn bộ dân cư ra khỏi thị trấn! Và điều họ lo lắng cũng như dự đoán trước đã thực sự xảy ra: chỉ 5 giờ 36 phút sau lệnh di tản, một trận động đất với cường độ 7,3 độ Richter xảy ra và chỉ trong mấy giây đầu tiên đã làm đổ sụp gần như toàn bộ nhà cửa trong thị trấn. Hầu hết cư dân Haicheng đều thoát hiểm, chỉ có khoảng 1.000 người còn trù trừ, chưa chịu di tản là trở thành nạn nhân của trận động đất khủng khiếp đó.
Từ khi vừa nhận được tin tức đặc biệt này, cộng đồng khoa học thế giới đã lưu ý đến nó. Trong nhiều tháng liền, họ bay sang Trung Quốc, đến tận nơi xảy ra động đất để phỏng vấn những cư dân đã đưa ra các dự báo lạ thường và học tập họ cách "lắng nghe” Trái đất.
Đúng một năm sau, trận động đất mạnh 7,8 độ Richter xảy ra tại thành phố Đường Sơn, làm 600.000 người bị thiệt mạng. Sự kiện này được đánh giá là một trong những thảm họa tự nhiên tồi tệ nhất trong lịch sử. Lần đó, không một ai ghi nhận trước điều gì bất thường trong đời sống tự nhiên. Thế là, những gì được truyền tụng rằm rộ khắp thế giới về khả năng dự báo động đất ở Haicheng có nguy cơ trở thành... chuyện cổ tích.
...Đến tín hiệu điện trong lòng đất
Kể từ thảm họa Đường Sơn, nhiều nhà khoa học phương Tây không tin vào khả năng dự báo động đất nữa. Họ đưa ra câu châm ngôn "Mieux vaut prévenir que prédire" (Ngừa trước hơn báo trước) và chủ trương đề ra những chuẩn mực trong kỹ thuật xây dựng có tác dụng chống động đất, buộc các nhà xây dựng phải tuân thủ. Nhưng thảm họa động đất xảy ra về sau đã chứng minh tính đúng đắn trong quan điểm của họ. Năm 1989, hai trận động đất lớn đã xảy ra, một trận 7,1 độ Richter ởSan Francisco(Mỹ) và một trận có cùng cường độ ở Arménie. Tại San Francisco, các công trình kiến trúc không bị sụp đổ, chỉ có mấy con đường bị đứt quãng và số nạn nhân không vượt quá con số 67 người. Trong khi đó, tại Arménie, một vùng đất nằm giữa ranh giới các nước Thổ Nhĩ Kỳ, Iran và Iraq, có mật độ dân số không khác San Francisco là bao, con số tử vong lên đến hàng chục ngàn người. Nguyên nhân không khó tìm ra: sau trận động đất năm 1906 biến San Francisco thành bình địa, người Mỹ tái thiết thành phố này từ đống tro tàn theo những chuẩn mực khoa học chặt chẽ, còn Arménie là một khu vực nghèo nàn, nhà cửa xây dựng không theo một tiêu chuẩn kỹ thuật chặt chẽ nào.
Phải chăng con người chỉ có thể phòng ngừa mà không dự báo được những cơn địa chấn lúc nào cũng chực nổ ra hồi đầu những năm 1980, có ba nhà vật lý người Hy Lạp không tin như thế. Họ đưa ra lý thuyết về sự biến đổi của dòng điện tự nhiên trong lòng đất để có thể dự báo vài ngày trước khi một trận động đất xảy đến dựa trên một hiện tượng vật lý mà các nhà địa vật lý gọi là “ứng lực tiền địa chấn" (contraintes préséismiques, tức là những co giãn hay nén ép mà mặt đất trải qua trước một cơn rung chuyển của vỏ Trái đất). Theo họ, lòng đất không được cấu tạo bằng một chất liệu duy chất, mà là một “bát quái đồ”, chằng chịt những đường cong nếp gãy với những lớp đất đá chứa đựng nhiều khoáng chất khác nhau. Khi nước trong lòng đất hay từ trên trời rơi xuống chảy qua những lớp đất đá khác nhau, chúng cuốn đi muối khoáng hiện diện trong sỏi đá và trở thành chất dẫn điện. Lúc đó, cắm hai điện cực xuống lòng đất, các nhà khoa học trên ghi nhận sự hiện diện của một dòng điện. Mặt khác, không lâu trước khi xảy ra động đất, lớp đá bên dưới mặt đất chịu một áp lực nhất định, chỗ thì giãn ra, chỗ co lại theo những chuyển động của vỏ Trái đất, chính điều này tạo ra hiện tượng nước giếng có nơi đầy, nơi cạn hoặc khí thoát ra (thường là khí radon).
Ngày nay, dự báo động đất vẫn còn là một trong những phương thức được nhắm tới nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại về sinh mạng và tài sản, cho dù khoa học chưa đạt được mấy tiến bộ trong lĩnh vực này. Hai quốc gia đầu tư nhiều nhất cho dự báo động đất là Nhật Bản và Mỹ. Bên cạnh những kiến trúc xây dựng theo kỹ thuật chống động đất hiện đại nhất, xứ sở Mặt trời mọc đã chi ra hàng chục triệu USD hằng năm cho việc theo dõi những đường nứt trong lòng đất và các dấu hiệu địa chất khác. Phó thác thiên tai cho thần may rủi không phản ánh một tinh thần trách nhiệm đúng mực của cộng đồng khoa học.
Nguồn: Doanh nhân SGCT/www.nld.com.vn/kh-cn,27/102005
