Á Nam Trần Tuấn Khải

Anh Khóa ơi! Em tiễn chân anh xuống tận bến tàu,

Đôi tay em đỡ cái khăn trầu, em lấy đưa anh.

Tay cầm trầu giọt lệ chạy quanh,

Anh xơi một miếng cho bõ chút tình em nhớ thương.

Đó là một cuộc chia ly như tất cả những cuộc chia ly từ nghìn thuở trên đất nước Việt Nam có người phụ nữ giữ khăn trầu, cầm một miếng trầu đưa cho người nam, nhưng ở đây đã có dấu vết của thời cơ khí hiện đại, báo hiệu chia ly không còn là tiếng ngựa hí, tiếng nhạc reo, tiếng nước róc rách và tiếng gió phần phật buồm thuyền… mà là tiếng còi tàu tu tu như hồi chuông nghiệt ngã của số phận, cắt đứt tình duyên đôi lứa.

Anh Khóa ơi! Còi tu tu tàu sắp kéo cầu,

Đường trần em sắp sửa gánh sầu từ đây

Trông anh, em chẳng nỡ rời tay,

Nỗi riêng em dặn câu này, anh chớ có quên.

Anh Khóa ơi! Người ta lắm bạc nhiều tiền,

Anh em ta phận kém duyên hèn mới phải long đong

Một mình anh nay Bắc lại mai Đông

Lấy ai trò chuyện cho khuây lòng lúc sớm khuya.

Anh Khóa ơi! Chữ tương tư vai gánh nặng nề,

Giang hồ anh sớm liệu về kẻo nữa em mong.

Tính toan sao cho phỉ chí tang bồng;

Ở nhà em cũng dốc một lòng giữ phận thuyền quyên…

Người làm bài Tiễn chân anh Khóa xuống tàuthì tôi không lạ, đó là nhà thơ Á Nam Trần Tuấn Khải, người làng Quang Xán, huyện Mỹ Lộc, ngoại thành Nam Định. Thân sinh Á Nam, cụ Cử nhân Trần Văn Hoán là chỗ thanh khí với Tam nguyên Vị Xuyên Trần Bích San và Trần Tế Xương. Điều tôi băn khoăn: Anh Khóa này là ai mà hoài bão chí lớn lao muốn làm sao cho “phỉ chí tang bồng”.

Đến năm 1984, đọc chú thích cuốn Thơ văn Á Nam Trần Tuấn Khải(Nxb Văn học) thông qua lời tác giả kể về xuất xứ bài thơ, tôi được biết: “Khoảng năm hai mươi tuổi, tác giả thường xuyên giao du với các nhà chí sĩ, những bậc lão thành, cũng như những người thiếu tráng, ngày đêm mài miệt ngâm vịnh văn chương, nghiên cứu các học thuyết đông tây kim cổ. Lúc đó trong đám anh em, có nhiều người vì mang lòng phẫn uất với bọn thực dân Pháp, trốn tránh đi nước ngoài để tìm phương kế cứu giang sơn Tổ quốc. Trong thời gian đó, tác giả cũng đã có phen lần ra tận biên thùy ở miền Móng Cái, mong lân la sang bên Trung Quốc để tìm kiếm bạn đồng tâm. Chẳng may công chuyện không thành, đành buồn bã quay về. Sau đó còn có nhiều phen lần theo các đường khác để đi (như vào Trung kỳ, Nam kỳ) song cũng đều thất vọng”. Tuy vậy trong đám bạn bè cùng chí hướng của ông, những người gặp được cơ hội len lỏi ra nước ngoài cũng không phải là ít. Vì thế, trong lúc tiễn đưa bạn hữu, tác giả đã chan chứa cảm xúc, viết ra bài hát trên để tả tấm lòng tha thiết của mình. Bài hát rất phổ biến trong Nam, ngoài Bắc hồi đó.

Tập thơ đầu có in bài Tiễn chân anh Khóa xuống tàu,tuy đã ngụy trang như lấy nhan đề Duyên nợ phù sinh, phụ đề chữ Hán Kim sinh lụy, bài mở đầu Hồn lụy, ký tên Lụy Giả, cho giống với những cuốn sách đang lưu hành; nhưng dụng ý của Á Nam mượn thơ văn để khích động lòng yêu nước, gây chí tự lập, nghĩa hợp quần đã được người đương thời nhận ra. Nguyễn Văn Vĩnh đứng trên lập trường thân Pháp, viết một bài trên tạp chí Annam Nouveau,dùng giọng úp mở quanh co, kết tội Trần Tuấn Khải quá thiên về tinh thần quốc gia mà quên nói đến tình cảm thông thường của con người.

Tạp chí Nam Phong(tháng 5 - 1921) viết: “Đã lâu nay, các văn thơ xuất bản không được máy quyển hay, nay mới lại được đọc tập Duyên nợ phù sinhcủa ông Trần Tuấn Khải này thật là văn chương có giá trị… Nhiều bài hát thật là ha, như bài Tiễn chân anh Khóa xuống tàuvà thứu nhất là bài Gắnh nước đêmlời giản dị mà ý tứ sâu xa biết bao nhiêu (…). Cả tập thơ chỉ được một bài này, cũng đáng khen, huống còn nhiều bài hay nữa”. Hoàng Ngọc Phách viết trong báo Trung Bắc Tân, văn số 1.282: “Tự bảo mình rằng lúc thơ phú tàn canh, mà còn có thơ này, lời lẽ thanh thoát, ý tứ dồi dào, cảm hoài những việc vẩn vơ mà cao thượng”… “Có người bảo văn ông có nhiều vẻ buồn, ký giả cũng tưởng như vậy”… “Nếu vì quốc văn, vì lý luận, hai vai thân thế, một gánh giang san, cuộc văn chương dẫu đến khi tàn, mà ngọn bút quan hoài biết bao giờ cho ráo mực” mà ông buồn, thì cái buồn ấy cũng có vẻ cao thượng”. Tú tài Nam Định Nguyễn Xuân Xứng viết: “… Quyển Duyên nợ phù sinh… văn chương mực thước, lời lẽ thâm trầm, chẳng khác chi một mảnh gương trong soi suốt nhân tình thế thái, so với bốn chữ nhan đề quả là thích hợp…

Một quyển văn thư mấy đoạn tình,

Kiếp người dan díu nợ phù sinh.

Non sông dấu cũ văn chương mới;

Mưa gió năm châu luống giật mình

Những lời khen ngợi trên đây còn mang tính chất bóng gió, nhưng đến Thiếu Sơn trong Phê bình và cảo luận(1933) đã nói ro ràng hơn: “Ông Khải thường hay cảm về thời thế, mà nặng lòng với đất nước non sông, nên ôgn thường hay ngâm vịnh về lịch sử để dựa theo mà khóc cảnh tang thương…

Coi lịch sử gương kia còn tỏ, mở dư đồ đất nọ chưa tan.

Giang san sau này vẫn giang san,

Mà nay sẻ nghé tan đàn vì ai?

Vì ai? Độc giả cũng dư biết vì ai. Song lịch sử đã đầy những sự vẻ vang quá khứ, mà hiện nay trông lại, chỉ thấy rặt những cảnh thảm mục thương tâm, thì những nhà chí sĩ lo đời, há được bình an tọa thị?

Bởi vậy mà anh Khóa mới lên tiếng hô hào, rắp mong được nhiều người hưởng ứng”.

Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại(1941) cũng viết: “Có lẽ ông (Trần Tuấn Khải) là một thi sĩ mà cách đây không lâu các bài ca đã được nhiều người hát nhất. Ở Bắc kỳ, hai bài Anh Khóacủa ông, khôgn đâu là không biết, nhất là trong xóm bình khang, các đào nương lại thường hay hát lắm. Hai bài Anh Khóaphổ thông đến nỗi người ta đã lấy cả vào đĩa hát ở miệng những tay danh ca bậc nhất.

Những việc ấy đủ chứng ra rằng hai bài Anh Khóađã hợp với tính tình của nhiều người, người học thức cũng như người ít học. Mà không cứ hai bài Anh Khóa, những thi ca của Trần Tuấn Khải hầu hết đều nhẹ nhàng, dễ hiểu, đều có tính cách phổ thông như thế cả”.

Trong sách không thấy nói đến việc bài Anh Khóasở dĩ được hưởng ứng nhiệt liệt vì nó đáp ứng đúng tình cảm yêu nước của quần chúng. Nhưng sau này, khi đọc hồi ký Những năm tháng ấy(1987), được Vũ Ngọc Phan cho biết: “Bài Anh Khóacủa Trần Tuấn Khải xẩm họ hát ơi ới khắp nơi thì không sao, nhưng đưa vào sách ( Nhà văn hiện đại- HA) thì bị xóa liền”, chúng ta mới hiểu đoạn nói về nội dung yêu nước của Anh Khóa đã bị kiểm duyệt thực dân xóa bỏ.

Sau loạt bài Tiễn chân anh Khóa xuống tàu, Gửi thư cho anh Khóa, Mong anh Khóa… Á Nam đã viết những bài có nội dung yêun ước, cụ thể, mãnh liệt hơn, như Văn tế Đức Trần Hưng Đạo(in trong tập thơ Với sơn hà 1(1936) với lời kêu gọi hùng hồn: “Hai mấy triệu nào con nào cháu, mài tim gan trông nếp cũ cùng theo. Muôn nghìn năm nào gái nào trai, luyện vây cánh sấn đường mây thẳng trỏ”, nghe như Văn tế Phan Châu Trinhcủa Phan Bội Châu.

Cuốn Hồn tự lậptập II (1928) do Á Nam viết bằng văn xuôi, nội dung thuật chuyện ba nhà nữ cách mạng Nga, do Nhà in Nữ lưu thư quán, Gò Công, xuất bản.

Còn bài viết đề cuốn Hồn tự lập IIthì lại phảng phất giọng văn của Lương Khải Siêu, người cha tinh thần của Cách mạng Tân Hợi Trung Quốc. Trong cuốn Hồn tự lập I(1927), Á Nam nêu tấm gương đấu tranh của nhà yêu nước Ấn Độ Gandhi, chống thực dân Anh. Chủ nghĩa yêu nước của Á Nam đã thấm nhuần tinh thần dân chủ và quốc tế. Sở dĩ như vậy vì Á Nam không những đã đọc tân thư của Trung Quốc mà còn đọc cả sách chữ Pháp, ông đã dịch nhiều bài thơ của Alfred de Musset, Victor Hugo… sang tiếng Việt.

Sau khi thực dân Pháp bắt giam và cấm lưu hành tác phẩm của Á Nam, không nhà xuất bản nào dám in sách của ông nữa. Lúc toàn quốc kháng chiến tháng 12 - 1946 nổ ra ở Hà Nội, ông mang được một rương đựng đầy bản thảo thơ văn cùng gia đình đi tản cư ba bốn chỗ, sau mới về ngụ ở làng Sơn Lộ, phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, thì rủi bị giặc Pháp tới nơi đốt phá tan thành không còn sót được một phần mảnh chữ nào. Mãi sau này ông mới nhớ lại được một số bài đưa in trong cuốn Với sơn hà tập II(1949).

Lúc còn ở Bắc, ông đã theo kháng chiến ở Bưng Vân Đình chợ Đại một thời gian. Nhưng kỳ diệu thay sức sống bất khuất của thành phố Sài Gòn, chính ở đây, Á Nam đã tìm được chỗ xứng đáng trong cuộc chiến đấu của nhân dân thành phố chống đế quốc Mỹ và tay sai. Ông đã tiếp xúc với nhiều hội đoàn dân chủ nhất là phong trào Tự quyết và thường đến họp với tổ chức này từ năm 1964.

Năm 1966, Trần Tuấn Khải được bầu làm chủ tịch danh dự của Lực lượng bảo vệ văn hóa dân tộc cùng với giáo sư Dương Minh Thới. Lời phát biểu mạnh mẽ của ông trong lễ ra mắt ngay trước “Hạ viện” Sài Gòn, được mọi người hết sức hoan nghênh.

Năm 1967, Trần Quang Khải được bầu làm Chủ tịch Liên hiệp hội Văn học nghệ thuật, dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy Văn hóa. Năm 1972, có lần ông được đă vào vùng giải phóng Long An họp hội nghị suốt một ngày.

Sau tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân (1968) Trần Tuấn Khải làm việc dịch thuật cổ văn ở Phú Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa, nhưng ông đã dùng phòng làm việc của ông ở thư viện Quốcgia làm nơi gặp gỡ của anh em công tác thành. Những năm 1968 - 1970, cán bộ chỉ đạo hoạt động nội thành bao giờ cũng nêu tên ông đầu tiên trên các bản kiến nghị đấu tranh, như phong trào đấu tranh đòi hòa bình, dân sinh và dân chủ. Trong bài Mừng xuân Ất Mão (1975)nhà thơ đã linh cảm sắp dến ngày giải phóng.

Sau 30 - 4 - 1975, Trần Tuấn Khải làm cố vấn Hội Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh. Để cảm ơn Cách mạng mang lại cuộc đởi đời nhà thơ đã viết: Hơn tám mươi năm lộn kiếp đây, Tuổi đời lên một tính từ nay… Khi hai nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận từ miền Bắc vào Nam, đến nhà thăm Á Nam, hôm ấy cụ còn yếu mệt, đang nằm giường bệnh, nghe anh Huy Cận cười hỏi: “Nay anh Khóa đã về, bà Khóa đã hả lòng chưa?”, thì cụ Á Nam bất giác tươi tỉnh, sau khi tiễn bạn ra về, cụ đã viết ngay bài Mừng anh Khóa về(1975).

Ta nghĩ mình ta cũng nực cười,

Sống trong thanh bạch vẫn yên vui.

Lấy câu trung nghãi khuyên con cháu,

Mượn tiếng văn chương gọi giống nòi.

Nghĩa cả giang sơn ghi đáy dạ,

Chuyên đời danh lợi gác ngoài tai.

Tám mươi tám tuổi xuân còn mãi,

Còn vững lòng son chẳng đổi đời.

Gần một thế kỷ cống hiến cho sự nghiệp của đất nước và văn học, Á Nam Trần Tuấn Khải đã thể hiện trọn vẹn đúng như tâm nguyện của cụ buổi đầu: Góp cùng kim cổ lưng bầu huyết, Gửi với sơn hà một áng văn.

Á Nam Trần Tuấn Khải

Xem Thêm

Phát triển nhân lực trẻ cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược

Thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo gắn với tự tạo việc làm cho thanh niên trí thức

Thúc đẩy ứng dụng AI trong quản lý năng lượng - Giải pháp then chốt giảm phát thải nhà kính

Thúc đẩy vai trò của Liên hiệp các Hội KH&KT địa phương trong bảo tồn đa dạng sinh học và thực thi chính sách

Thúc đẩy ứng dụng thực tiễn của vật liệu tiên tiến trong sản xuất năng lượng sạch

Dựa vào thiên nhiên để phát triển bền vững vùng núi phía Bắc

Muốn công tác quy hoạch hiệu quả, công nghệ phải là cốt lõi

Hội nghị quốc tế: Nông nghiệp sinh thái ĐBSCL - giải pháp trọng tâm ứng phó biến đổi khí hậu

Ứng dụng công nghệ 4.0 thay sức hàng trăm nông dân trên đồng

Hội thảo quốc tế về máy móc, năng lượng và số hóa lần đầu tiên được tổ chức tại Vĩnh Long

Tin mới

Liên hiệp Hội Việt Nam hưởng ứng tháng “Vì người nghèo”

Thủ tướng mong muốn đối tác quốc tế không chỉ đầu tư, sản xuất tại Việt Nam mà cùng kiến tạo chuỗi giá trị mới

Tạo động lực tăng trưởng xanh từ khoa học, công nghệ

Việt - Trung xây dựng Phòng thí nghiệm Liên hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo

Hội nghị Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ nhất (khóa IX)

Hội nghị BCH Đảng bộ Liên hiệp Hội Việt Nam tháng 10/2026: Tập trung lãnh đạo, chỉ đạo triển khai các nhiệm vụ trọng tâm

Hơn 31.000 tỷ đồng chi cho KHCN chờ giải ngân trong 2 tháng cuối năm

GS.NGND Nguyễn Đình Chú: 'Xin cảm tạ trời đất cho tôi được làm nghề thầy'

Nâng cao năng lực công tác dân tộc, tôn giáo cho cán bộ Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội

GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn: Một đời trọng thầy, thương trò, đam mê nghiên cứu

GS.VS. Châu Văn Minh: Tăng cường kết nối khoa học, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân

VUSTA và AVSE Global trao đổi định hướng hợp tác kết nối trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam trong và ngoài nước

TECHFEST Việt Nam 2026 đưa sản phẩm công nghệ đến gần người dân

Chủ tịch VUSTA Châu Văn Minh cùng lãnh đạo các tổ chức thành viên AFEO ký Tuyên bố chung Hội nghị CAFEO 44

Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh và 7 giải pháp phát huy vai trò trí thức

GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn - Người đặt nền móng cho sự phát triển của Liên hiệp Hội TP. Hồ Chí Minh

Đề xuất giải pháp tăng cường vai trò kết nối của VUSTA với các Hội ngành trong hoạt động tư vấn, phản biện

Đưa tri thức số về bản, giúp người dân làm chủ công nghệ

Phát triển nhân lực trẻ cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược

VUSTA tập huấn nâng cao kiến thức, kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tại cơ sở

Đang Được Quan Tâm

Chủ tịch VUSTA Châu Văn Minh tham dự Lễ khai mạc Hội nghị Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN lần thứ 44

Đổi mới phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam trong giai đoạn mới

GS.TS Đặng Kim Chi: Người mở lối ngành khoa học môi trường, bảo vệ làng nghề

Tuyên bố chung về việc thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Đan Mạch

Chủ tịch VUSTA Châu Văn Minh tham dự các hoạt động cấp lãnh đạo trong khuôn khổ CAFEO 44