Vấn đề lựa chọn sản lượng trong khai thác than dưới góc độ kinh tế học

Để phân tích vấn đề này chúng tôi dựa trên cơ sở số liệu tham khảo được về kết quả sản xuất kinh doanh của ngành Than từ năm 1995 - 2007 [1]. Số liệu được trình bày ở Bảng 1.

Ghi chú ở bảng trên: SLTS - Sản lượng than sạch; DTT - Doanh thu than; GBBQ - Giá bán bình quân 1T than; CPSX - Chi phí sản xuất; QTBQ - Giá thành bình quân 1 tấn than; LNTT - Lợi nhuận trước thuế từ sản xuất than; Nguồn số liệu: Chuyên đề tiến sĩ, Nghiên cứu sinh Bùi Thu Thuỷ, Hà Nội 2008.

Từ số liệu trong Bảng 1 ta thấy ngành Than trong 13 năm qua sản xuất kinh doanh luôn có hiệu quả và hiệu quả kinh tế của ngành hầu như ngày càng tăng khi quy mô sản xuất ngày càng được mở rộng. Tuy nhiên, các chỉ tiêu ở bảng này chưa làm rõ được nội tại của tính hiệu quả kinh tế nên chưa cho phép đánh giá được việc không ngừng mở rộng quy mô sản xuất, tăng sản lượng khai thác trong những năm gần đây có hợp lý hay không và nếu vẫn tiếp tục tăng sản lượng với tốc độ cao trong những năm tới thì hiệu quả kinh tế sẽ như thế nào?

Trước khi phân tích, ta đưa thêm vào hai chỉ tiêu của kinh tế học vi mô là chỉ tiêu doanh thu biên (MR) và chỉ tiêu chi phí biên (MC). Trong đó, chỉ tiêu doanh thu biên là chỉ tiêu đo mức độ tăng doanh thu khi tăng thêm một đơn vị sản lượng/ năm, còn chỉ tiêu chi phí biên là chỉ tiêu đo mức độ tăng chi phí khi tăng thêm một đơn vị sản lượng/ năm.

Từ bảng số liệu trên ta thấy các chỉ tiêu doanh thu biên, chi phí biên và giá thành 1 tấn than biến động theo xu thế tăng lên cùng với mức sản lượng tăng. Điều này phù hợp với thực tế sản xuất kinh doanh của ngành than những năm gần đây, do giá bán than trên thị trường ngày càng cao, tốc độ tăng giá cao hơn tốc độ tăng sản lượng nên doanh thu biên có xu hướng tăng. Tuy nhiên, điều kiện khai thác ngày càng khó khăn do diện khai thác bị thu hẹp, mỏ ngày càng phải xuống sâu nên chi phí khai thác cũng không ngừng tăng, tốc độ tăng giá thành cao hơn tốc độ tăng sản lượng nên chi phí biên cũng ngày càng tăng lên.

Để có cái nhìn tổng quát sự biến động của các chỉ tiêu được nghiên cứu, ta tiến hành làm trơn các đường biểu diễn này bằng các hàm hồi quy. Phương pháp bình phương nhỏ nhất cho phép ta xây dựng được các hàm hồi quy biểu diễn mối liên hệ phụ thuộc giữa các chỉ tiêu được nghiên cứu trên đây với mức sản lượng năm. Hàm hồi quy cùng với tỷ số tương quan, độ phù hợp của phương trình hồi quy được trình bày trên hình H1.

Hàm hồi quy thu được với các tỷ số tương quan và độ phù hợp khá cao nên ta có thể dựa vào các hàm hồi quy này để phân tích hiệu quả kinh tế của ngành Than trong thời gian qua. Đối với người sản xuất kinh doanh, mục tiêu hoạt động của họ là tối đa hoá lợi nhuận. Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) cũng là một đơn vị sản xuất kinh doanh nên mục tiêu hoạt động của Tập đoàn cũng không ngoài điều đó. Theo kinh tế học vi mô, để có lợi nhuận tối đa nhà sản xuất cần chọn mức sản lượng cao cho doanh thu biên bằng chi phí biên. Trên hình vẽ ta thấy doanh thu biên và chi phí biên bằng nhau (MR = MC) tại hai điểm với sản lượng Q = 11,39 triệu tấn/ năm và Q = 34,86 triệu tấn/ năm.

Từ kết quả trên ta có thể đưa ra nhận xét như sau: Từ mức sản lượng Q = 11,39 triệu tấn/ năm đến mức sản lượng Q = 34,86 triệu tấn/ năm thì doanh thu biên luôn lớn hơn chi phí biên, do đó ngành than càng tăng sản lượng thì lợi nhuận càng tăng. Điều đó đã diễn ra đúng như trong thực tế thời gian qua. Mức sản lượng tối ưu, cho lợi nhuận lớn nhất, ở điều kiện sản xuất hiện tại của TKV là khoảng 35 triệu tấn/ năm. Tuy nhiên, theo Bảng 1 sản lượng của ngành than năm 2007 đã lên đến 37 triệu tấn. Với mức sản lượng này thì hiệu quả kinh tế của ngành than sẽ giảm đi. Điều này cũng rất rõ, bởi vì trong điều kiện ngắn hạn ngành than không thể ngay lập tức thay đổi được diện khai thác phù hợp với mức sản lượng này nên tăng sản lượng kéo theo tăng chi phí nhanh hơn sẽ làm cho hiệu quả kinh tế giảm đi.

Nhìn lại những năm đầu của thập kỷ 90, ngành Than càng tăng sản lượng thì hiệu quả kinh tế càng giảm đi. Có thể nói, những năm này ngành than càng sản xuất càng lỗ do thị trường tiêu thụ bị thu hẹp, giá bán than thấp hơn giá thành. Chính vì vậy, đã có lúc ngành than phải có chủ trương đóng bớt cửa mỏ. Điều này được thể hiện trên hình vẽ, ở mức sản lượng thấp (với mức sản lượng khoảng 11 triệu tấn/ năm), đường doanh thu biên thấp hơn đường chi phí biên và đều nằm dưới chi phí bình quân (giá thành 1 tấn than) nên sản xuất không có hiệu quả. Tuy nhiên duy trì sản xuất ở mức sản lượng nhất định tại điểm đường doanh thu biên cắt đường chi phí biên cho phép thu hồi phần nào chi phí cố định đã bỏ ra (mức lỗ thấp nhất).

Tuy nhiên, các chi phí sản xuất chủ yếu bao gồm chi phí khai thác, sàng tuyển và tiêu thụ mà chưa bao gồm chi phí bảo vệ môi trường hoặc có đưa vào chi phí này nhưng còn rất nhỏ không tương xứng với chi phí khắc phục tác động môi trường do ngành mỏ đem đến.

Theo các nghiên cứu của một số tác giả (2) hoạt động khai thác than có nhiều tác động xấu đến môi trường, để lại nhiều hậu quả đối với sinh thái, cảnh quan, môi sinh. Cụ thể là:

- Từ khai thác lộ thiên, sàng tuyển, chế biến than: bề mặt đất đá bị biến dạng và cảnh quan môi trường bị thay đổi bởi các công trình khai thác. Chất thải rắn, bụi, tiếng ồn, làm bồi lấp sông suối, ô nhiễm nguồn nước mặt, ô nhiễm không khí, phá vỡ cảnh quan, rừng, đất canh tác, huỷ hoại hệ thống động thực vật…

- Từ khai thác hầm lò: gây sụt lún bề mặt, biến đổi và ô nhiễm nguồn nước ngầm…

- Từ các hoạt động cơ khí: khí thải từ các thiết bị cơ giới, các chất thải công nghiệp độc hại như phế liệu, dầu mỡ thải, giẻ lau máy, ắc quy hỏng, săm lốp cũ ngày càng nhiều do mở rộng quy mô sản xuất.

Quy mô sản xuất càng lớn, mức ô nhiễm môi trường càng cao, để khắc phục hậu quả môi trường đòi hỏi chi phí ngày một lớn. Nhưng việc tăng chi phí bảo vệ môi trường trong ngành Than mấy năm qua chưa tỷ lệ với mức độ tăng sản lượng nên giá thành sản xuất chưa phản ánh đúng với thực tế mà nó cần phản ánh.

Hơn nữa, sản lượng khai thác còn liên quan nhiều đến trữ lượng tài nguyên mà đặc thù của ngành khai thác khoáng sản là tài nguyên ngày càng bị cạn kiệt. Trong dài hạn, để tăng sản lượng hay chỉ cần duy trì sản lượng cũng luôn phải đầu tư xuống sâu, đầu tư bổ sung hay xây dựng mỏ mới, khi đó trong các chi phí sản xuất không còn chi phí cố định nữa. Có nghĩa là trong dài hạn tất cả các yếu tố đầu vào của sản xuất đều thay đổi vì vậy việc lựa chọn sản lượng trong thời gian tới phải được xét trong mô hình dài hạn. Tiêu chuẩn lựa chọn sản lượng tối ưu trong dài hạn vẫn là mức sản lượng sao cho giá bán bằng doanh thu biên và bằng chi phí biên dài hạn.

Trong thời gian tới, với điều kiện khai thác ngày càng khó khăn, chi phí bảo vệ môi trường ngày một lớn nên đường chi phí biên dài hạn sẽ có độ dốc ngày càng cao trong khi giá bán than trên thị trường có xu hướng tăng nhưng chậm hơn chi phí biên. Do đó, trong các năm tới để sản xuất kinh doanh có hiệu quả, ngành Than cần duy trì tốc độ tăng sản lượng khai thác chậm hơn tốc độ tăng giá than.

Tóm lại, từ cách tiếp cận trên bằng phương pháp luận của kinh tế học có cái nhìn khái quát về hiệu quả kinh tế của một doanh nghiệp và của một ngành kinh tế khi lựa chọn khối lượng sản xuất. Trong phạm vi số liệu đã có về ngành Than với điều kiện sản xuất, thị trường như hiện tại thì ngành Than không nên tăng sản lượng lên quá cao mà chỉ nên duy trì ở mức sản lượng trên dưới 35 triệu tấn/ năm, còn trong dài hạn chỉ nên duy trì tốc độ tăng sản lượng khai thác thấp hơn so với tốc độ tăng giá than trên thị trường.

Tất nhiên, đây chỉ là kết quả được rút ra từ phân tích kinh tế học, việc lựa chọn mức sản lượng không phải là vấn đề đơn giản, nó liên quan đến nhiều vấn đề khác như chính sách kinh tế vĩ mô của Nhà nước, trữ lượng tài nguyên và chính sách bảo vệ tài nguyên, vấn đề công nghệ, tài chính, thị trường trong và ngoài nước cũng như các vấn đề kinh tế - xã hội khác… mà trong phạm vi bài báo này không đề cập đến.

Tài liệu tham khảo

1. Kinh tế vĩ mô, kinh tế vi mô. Trường đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Nhà xuất bản Thống kê. 2005.

2. Bùi Thị Thu Thuỷ. Phân tích thực trạng công tác quản lý và hạch toán chi phí môi trường trong ngành than Việt Nam . Báo cáo chuyên đề NCS. Trường Đại học Mỏ - Địa chất 2008.