GS.VS.TSKH Trần Đình Long: Khoa học chỉ thật sự có giá trị khi đến được với người dân

Hơn sáu thập kỷ gắn bó với khoa học nông nghiệp, GS.VS.TSKH. Trần Đình Long không chỉ để lại dấu ấn bằng hàng chục giống cây trồng quốc gia, những công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao, mà còn bằng một nhân cách khoa học mẫu mực.

GS.VS.TSKH. Trần Đình Long tại buổilễ LHHVN gặp mặt và vinh danh các nhà khoa học trong hệ thống vừa được Viện Hàn lâm Khoa học Nga (RAS) vinh danh nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành

Từ cậu học trò nghèo đến nhà khoa học hàng đầu

Trong căn nhà nhỏ ở phố Đội Cấn (Hà Nội), GS.VS.TSKH. Trần Đình Long vẫn giữ nếp sống giản dị của một người làm khoa học chân chính. Ở tuổi 86, mái tóc đã bạc trắng nhưng giọng nói vẫn ấm áp, ánh mắt vẫn ánh lên niềm say mê khi nhắc đến cây trồng, đồng ruộng và những người nông dân.

Sinh năm 1941 tại Thanh Ba (Phú Thọ), tuổi thơ của ông gắn liền với cuộc sống khó khăn của một gia đình nông dân. Chính những tháng ngày chứng kiến sự vất vả của người làm ruộng đã thôi thúc cậu học trò Trần Đình Long nuôi dưỡng khát vọng học tập để thay đổi cuộc sống.

Năm 1961, ông ra Hà Nội học tập và từ đó gắn bó với Thủ đô suốt hơn sáu thập kỷ. Hà Nội không chỉ là nơi ông lập thân, lập nghiệp mà còn là nơi chứng kiến toàn bộ hành trình trưởng thành của một nhà khoa học lớn.

Năm 1967, ông tốt nghiệp loại ưu tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Kishinev (Liên Xô). Năm 1983 bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ khoa học ngành Sinh học. Năm 1993 được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp toàn Liên bang Nga và năm 2002 được phong học hàm Giáo sư.

Đó là những dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp khoa học. Nhưng điều khiến tên tuổi GS.VS. Trần Đình Long được nhắc đến nhiều hơn cả không phải những danh hiệu, mà là những đóng góp bền bỉ cho nền nông nghiệp Việt Nam.

Người tạo nên kỳ tích từ một cây cỏ ngọt duy nhất

Trong hàng chục công trình nghiên cứu của mình, câu chuyện về cây cỏ ngọt luôn được GS.VS Trần Đình Long nhắc đến với nhiều cảm xúc. Năm 1988, Đại tướng Võ Nguyên Giáp mang từ châu Mỹ về Việt Nam một cây cỏ ngọt duy nhất và giao cho Bộ Nông nghiệp nghiên cứu nhân giống. Nhiệm vụ ấy được giao cho ông. Thời điểm đó, điều kiện nghiên cứu còn vô cùng thiếu thốn. Vật liệu chỉ có một cây duy nhất. Không ai dám chắc cây trồng có thể thích nghi với điều kiện khí hậu Việt Nam.

Nhưng bằng sự kiên trì của một nhà khoa học, ông cùng cộng sự đã thử mọi phương pháp có thể: nuôi cấy mô, nhân giống, khảo nghiệm ở nhiều vùng sinh thái khác nhau. Sau nhiều năm bền bỉ, giống cỏ ngọt ST88 ra đời và được công nhận là giống quốc gia năm 1995. Từ thành công ban đầu, các giống ST99, ST77 tiếp tục được lai tạo với hàm lượng đường cao hơn, mở ra hướng phát triển mới cho ngành dược liệu và thực phẩm chức năng.

Điều làm ông hạnh phúc nhất không phải là thành tựu khoa học, mà là khi thấy cây cỏ ngọt giúp nhiều hộ nông dân ở Bắc Giang, Hưng Yên, Bắc Ninh thoát nghèo, có cuộc sống khá giả hơn. “Cỏ ngọt không chỉ là một cây trồng kinh tế. Nó là minh chứng cho niềm tin rằng từ một hạt mầm nhỏ bé cũng có thể làm thay đổi cuộc sống của rất nhiều người”, ông từng chia sẻ.

GS.VS. Trần Đình Long cùng mô hình cây đậu tương tại ngoại thành Hà Nội

“Viện sĩ của nhà nông”

Nhắc đến GS.VS Trần Đình Long, giới khoa học thường gọi ông là nhà chọn tạo giống cây trồng hàng đầu Việt Nam. Nhưng với người nông dân, ông lại được trìu mến gọi bằng một cái tên khác: “Viện sĩ của nhà nông”.

Hơn 60 năm nghiên cứu, ông là tác giả của 26 giống cây trồng được công nhận cấp quốc gia, gồm 10 giống đậu tương, 6 giống lạc, 4 giống đậu xanh cùng nhiều giống cây trồng khác.

Những giống cây ấy không nằm trên giấy tờ hay trong phòng thí nghiệm. Chúng hiện diện trên hàng trăm nghìn héc-ta đồng ruộng khắp cả nước, góp phần nâng cao năng suất, cải thiện thu nhập và thay đổi đời sống của hàng vạn hộ nông dân.

Không chỉ nghiên cứu, ông còn dành nhiều thời gian cho công tác đào tạo. Hơn ba thập kỷ qua, ông đã hướng dẫn thành công 32 nghiên cứu sinh, đào tạo hàng nghìn kỹ sư, thạc sĩ, tiến sĩ nông nghiệp. Ông luôn tâm niệm rằng giá trị lớn nhất của người làm khoa học không chỉ nằm ở những công trình nghiên cứu, mà còn ở việc truyền cảm hứng và đào tạo thế hệ kế cận.

Một đời nặng tình với Hà Nội

Nếu khoa học là sự nghiệp thì Hà Nội chính là nơi GS.VS Trần Đình Long gửi gắm phần lớn tình yêu và tâm huyết của cuộc đời mình. Ông từng nói: “Hà Nội là quê hương thứ hai của tôi”. Trong hơn 60 năm gắn bó với Thủ đô, ông không chỉ nghiên cứu mà còn trực tiếp tham gia nhiều chương trình phát triển nông nghiệp của thành phố.

Từ năm 2009 đến năm 2021, ông là Chủ nhiệm Chương trình phát triển nông nghiệp Hà Nội. Dưới sự tham gia tư vấn của ông, nhiều đề tài về bảo tồn nguồn gen quý, phát triển cây đặc sản, giống lúa chất lượng cao, cây dược liệu và rau an toàn đã được triển khai hiệu quả.

Nhiều giống lúa chất lượng cao, nhiều mô hình nông nghiệp xanh, nông nghiệp an toàn được đưa vào thực tiễn, góp phần nâng cao thu nhập cho nông dân và định hình hướng phát triển nông nghiệp bền vững cho Thủ đô. Không ít lần người ta bắt gặp vị giáo sư tóc bạc xuất hiện ở các vùng ngoại thành Hà Nội để trực tiếp tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân. Ông bảo, khoa học chỉ thật sự có giá trị khi đến được với người dân.

GS.VS. Trần Đình Long: Hà Nội là quê hương thứ 2 của tôi

Niềm tin vào Nghị quyết 57 và tương lai nông nghiệp Việt Nam

Ở tuổi 86, khi nhiều người đã nghỉ ngơi, GS.VS. Trần Đình Long vẫn đau đáu với tương lai của nền nông nghiệp nước nhà. Ông tự hào khi Việt Nam từ một quốc gia thiếu ăn đã trở thành cường quốc xuất khẩu nông sản, nhưng đồng thời cũng nhìn thấy những hạn chế cần khắc phục.

Theo ông, điểm yếu lớn nhất hiện nay là công nghiệp giống cây trồng còn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng; sản xuất nông nghiệp vẫn thiếu liên kết chuỗi và giá trị gia tăng chưa cao.

Vì vậy, ông đặc biệt kỳ vọng vào Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Ông cho rằng, đây là “cú hích” quan trọng tạo ra cơ chế thông thoáng hơn cho hoạt động nghiên cứu khoa học, mở ra cơ hội để Việt Nam phát triển ngành công nghiệp giống hiện đại, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ sinh học, di truyền học và trí tuệ nhân tạo trong nông nghiệp. “Tương lai của nông nghiệp Việt Nam không chỉ là sản xuất nhiều hơn mà phải sản xuất thông minh hơn”. Đó là nền nông nghiệp dựa trên giống chất lượng cao, công nghệ chế biến sâu, kinh tế tuần hoàn và thương hiệu quốc gia.

Tuyển tập các công trình nghiên cứu chọn tạo giống đậu tương tại Việt Nam của GS.VS.TSKH Trần Đình Long (800 trang) vừa được NXB Tri thức phát hành năm 2026

Gieo những hạt giống của niềm tin

Năm 2025, GS.VS.TSKH Trần Đình Long được vinh danh là Công dân Thủ đô ưu tú. Trước sự ghi nhận ấy, ông chỉ khiêm tốn nói rằng mình may mắn được Hà Nội cho cơ hội học tập, làm việc và cống hiến. Có lẽ chính sự khiêm nhường ấy đã làm nên vẻ đẹp của một trí thức lớn.

Hơn sáu mươi năm qua, ông không chỉ tạo ra những giống cây mới, không chỉ đào tạo những thế hệ nhà khoa học mới, mà còn gieo vào lòng nhiều người niềm tin về giá trị của tri thức, lao động và cống hiến.

Giữa những đổi thay của thời đại, hình ảnh người giáo sư già vẫn miệt mài với những trang bản thảo, những chuyến đi thực địa và những câu chuyện về nông dân khiến người ta thêm tin rằng: khoa học chân chính luôn bắt đầu từ tình yêu con người.

Và cũng như những hạt giống ông dành cả đời để vun trồng, những giá trị mà GS.VS.TSKH. Trần Đình Long để lại sẽ còn tiếp tục nảy mầm, sinh sôi trên những cánh đồng hôm nay và trong tương lai của nền nông nghiệp Việt Nam.