Tình huống và giọng kể độc đáo trong chuyện ngắn "Vi hành"

Trong cuộc triển lãm lần này, để thu hút đầu tư, thực dân Pháp ra sức tuyên truyền về tiềm năng và sự “an toàn” của các xứ thuộc địa. Và để lừa gạt dân Pháp, chúng đưa tên vua bù nhìn Khải Định sang dự đấu xảo như là sự đại diện cho các dân tộc thuộc địa đã chính thức quỳ gối đầu hàng, thần phục chính quốc. Hướng vào đối tượng độc giả là công chúng Pháp, tác phẩm nhằm đồng thời vào mấy cái đích: vừa vạch trần âm mưu , thủ đoạn chính trị xảo trá của thực dân Pháp, vừa lật tẩy bộ mặt phản dân hại nước của Khải Định trên đất Pháp. Tác giả muốn nói với họ rằng, Khải Định chẳng qua cũng chỉ là một tên vua bù nhìn làm tay sai cho bọn cướp nước, bởi vì trong lúc y và các quan thầy thực dân đang diễn trò ở đây thì đám dân chúng của y vẫn nghèo xơ xác và đang rên xiết vì thực chất họ chỉ được bọn thực dân “bảo hộ” và “khai hoá” bằng rượu cồn, thuốc phiện cùng với roi vọt mà thôi...

2. Hoàn cảnh đánh địch ngay giữa thủ đô của nước Pháp, trước một công chúng ưa những chuyện hài hước và dí dỏm, thì ngoài việc viết bằng tiếng Pháp, tác phẩm còn phải có những sáng tạo về nghệ thuật xây dựng hình tượng và ngôn ngữ. Đầu tiên là sự sáng tạo trong cách đặt tên truyện với hàm ý diễu cợt, châm biếm nhẹ nhàng nhưng tác dụng đả kích thì thật sau cay. “ Vi hành” là một cụm từ gốc Hán dùng để chỉ những cuộc đi cải trang kín đáo của các bậc vua chúa tiến bộ trong lịch sử, mục đích nhằm thấy được hiện thực đời sống và dư luận của dân chúng để từ đó điều chỉnh chính sách cai trị có lợi cho quốc kế, dân sinh. Ví như chuyện vua Thuấn cải trang làm dân cày đi cày ruộng cùng với nông dân, vua Pi-e đại đế giả làm công nhân vào lao động trong các công xưởng nước Anh v.v... Nhưng ở đây, Nguyễn ái Quốc đã dùng “ vi hành” với ý nghĩa hoàn toàn ngược lại để gọi những cuộc đi lén lút chỉ nhằm thoả mãn lạc thú cá nhân của Khải Định trong chuyến thăm Pháp. Tiếng cười châm biếm được bật ra, bởi vì tên truyện đã gây cho người đọc sự liên tưởng tự nhiên giữa những ý nghĩa tốt đẹp vốn có của từ này với những hành vi xấu xa, không xứng đáng mà cũng được gọi là “ vi hành” của Khải Định trên đất Pháp.

3.Độc đáo hơn là sự sáng tạo tình huống và lựa chọn giọng kể trong truyện. Truyện ngắn mượn hình thức một bức thư của nhân vật “ tôi” (tác giả) gửi cho cô em họ kể về một tình huống nhầm lẫn lộn tùng phèo. Trên chuyến xe điện ngầm ở thủ đô Pa- ri, đôi trai gái trẻ yêu nhau người Pháp tưởng tác giả là Khải Định và họ đinh ninh rằng “ anh vua” An Nam này không hiểu gì tiếng Pháp cả nên cứ thoải mái bàn tán: “ Hắn đấy! Chính hắn đấy!”, “Em thì em thấy hắn khác cơ”, “Chẳng phải vẫn cái mũi tẹt ấy, vẫn cái mắt xếch và nước da bủng như vỏ chanh ấy à?”v.v... Trong thời gian đó, công chúng ở khắp thủ đô Pa- ri cũng đều nhầm thế cả, họ tưởng những người da vàng mà họ gặp trên đường phố, hay ở nêu công cộng đều là vị hoàng đế ở cái đất nước thuộc địa bản xứ xa lạ “đang đi chơi vi hành”. Đến nỗi ngay cả chính phủ Pháp cũng không thể nhận ra đâu là vị khách thật của mình nữa nên để khỏi thất thố trong nghi lễ ngoại giao, chính phủ bèn đỗi đãi với tất cả mọi người An Nam trên đất Pháp “ vào hàng vua chúa và phái tuỳ tùng đi hộ giá tuốt!”. Thật ra thì đấy là bọn mật thám được phái đi theo dõi những người Việt Nam yêu nước, song nó lại có vẻ rất hợp logic với cái sự nhầm lẫn bi hài trên đây, nên tác giả vẫn có thể kể lại với cô em họ của mình một cách “xúc động”: “Đó là những người phục vụ thầm kín, rụt rè, vô tư và hết sức tận tuỵ. Các vị chẳng nề hà chút công sức nào để bảo vệ bọn tôi, và giá cô được trông thấy các vị ân cần theo dõi tôi chẳng khác nào bà mẹ hiền rình đứa con thơ chập chững bước đi thứ nhất thì hẳn cô phải phát ghen lên được về nỗi niềm âu yếm của các vị đối với tôi”... Như vậy, nhờ mượn hình thức một bức thư viết cho người thân và “bịa” ra tình huống nhầm lẫn, tác giả đã khéo léo đặt nhân vật “tôi – người kể chuyện” vào một điểm nhìn hoàn toàn khách quan, điểm nhìn của một người bỗng nhiên được tai nghe mắt thấy sự đánh giá của công chúng Pháp đối với một ông vua An Nam trong chuyến công du “mẫu quốc” rất đáng xấu hổ của y. Điểm nhìn đó cũng giúp tác giả dễ tạo ra giọng kể đa thanh, phức điệu, đan xen giữa quan sát miêu tả và bình luận bằng chất giọng hài hước, dí dỏm khá độc đáo, gây được sự chú ý và sức thuyết phục đối với người đọc.

Thông qua những lời nhận xét, bình phẩm về Khải Định của đối trai gái người Pháp mà nhân vật “tôi – người chứng kiến” trực tiếp nghe được, hình ảnh Khải Định vốn đã lố bịch lại càng thêm phần lố bịch và vốn đã thảm hại lại càng thảm hại hơn. Lố bịch là vì cách ăn mặc, phục sức, bộ dạng của một ông vua phong kiến vốn đã chẳng hợp chút nào với xã hội hiện đại trên đất Pa – ri hoa lệ thì trong con mắt của người Pháp, hình dong dung mạo của ông ta lại càng trở nên xấu xí, lố bịch, tức cười hơn: “ mũi tẹt”,“ mắt xếch” và mầu da trở nên “ bủng như vỏ chanh”, thái độ thì “ lén lút”, ăn mặc thì quỷnh, khoác lên người “đủ cả lụa là gấm vóc, ngón tay đeo đầy những nhẫn”, lại có cả “ cái chụp đèn” trên đầu, trông rất chướng (thực ra đó là cái vương miện của nhà vua)... Người Pháp cũng cảm thấy thật tức cười với sự lố bịch của “đám thê thiếp đông đúc” và “ tụi các ông quan bà kiếc” đi theo tuỳ tòng Khải Định diễu trên các đường phố. Còn thảm hại vì Khải Định chẳng qua cũng chỉ là một ông vua bù nhìn, là kẻ nô lệ mất nước và trong con mắt của người Pháp, y lại càng trở nên thảm hại hơn, giống như một “ con vật lạ”,chỉ đáng làm trò giải trí rẻ tiền cho đám công chúng ở một xứ sở vốn ưa thích những chuyện hài hước, trong khi cái kho giải trí ở đây thì đã cạn ráo như nhà băng Đông Dương rồi! Vì thế nên đám công chúng Pháp ở thủ đô cứ nghĩ mình được xem một trò hề mà không phải trả tiền: “Thế em còn nhớ buổi dạ hội thuộc địa ở nhà hát ca vũ đấy chứ? Phải trả những nghìn rưởi phrăng để xem vợ lẽ nàng hầu vua Cao Miên, xem tụi làm trò leo trèo nhào lộn của sư thánh Công gô; hôm nay chúng mình có mất tí tiền nào đâu mà được xem vua ngay bên cạnh? Nghe nói ông bầu Nhà hát múa rối có định kí giao kèo thuê đấy...”.Tất cả những lời nhận xét, bình phẩm ấy được đặt vào miệng hai thanh niên người Pháp nên đã giữ được thái độ khách quan của người kể chuyện, do đó cũng đồng thời làm tăng sức thuyết phục đối với người đọc. Bởi đây là công chúng Pháp nhìn và đánh giá một ông vua An nam rẻ mạt, thảm hại đến như vậy chứ không phải là Nguyễn Ái Quốc cố tình bôi nhọ tên vua bù nhìn. Những lời nhận xét, bình phẩm ấy nếu đặt vào miệng tác giả - một người Việt Nam thì sẽ không tránh khỏi là những lời thoá mạ, hằn học thiếu tự nhiên, song đặt vào miệng người Pháp thì lại hết sức thoải mái, hợp lí, chỉ vì họ là người Pháp, hơn nữa, vua chúa đối với họ đã thành một thứ đồ cổ quá lỗi thời rồi.

4.Việc thể hiện truyện ngắn này dưới dạng một bức thư gửi cho cô em họ cũng có thể coi như một sáng tạo nghệ thuật. Bởi lối văn phóng túng, vốn không bị ràng buộc bởi bất kỳ một qui định chặt chẽ nào về văn phạm của thể loại thư từ cho người thân đã giúp cho tác giả có thể dễ dàng đổi giọng từ giọng thuật truyện sang giọng châm biếm hay trữ tình thân thiết, có thể tự do chuyển cảm để cốt truyện biến hoá một cách linh hoạt. Trong khi kể chuyện, nhà văn có thể thoải mái liên hệ, tạt ngang, sử dụng hồi ức, chuyển từ chuyện nọ sang chuyện kia một cách khá thoải mái, tự nhiên. Chẳng hạn, đang kể chuyện nhầm lẫn trên chuyến xe điện ngầm ở thủ đô Pa – ri, tác giả liên hệ tới chuyện vi hành của các bậc vua chúa tiến bộ ngày xưa ở bên Tàu, bên Tây nhằm châm biếm những cuộc đi kín đáo rất đáng xấu hổ của Khải Định trên đất Pháp: “ Tàu đỗ, cặp trái gái bước xuống, mắt cứ liếc nhìn trộm tôi, và tôi thì buồn cười quá, bỗng đâm ra nghĩ, và nghĩ đến cô. Tôi như còn trông thấy cái ngày mà cô với tôi, đôi chúng ta, như đôi chim ấy thôi, đậu vắt vẻo trên đầu gối ông bác thân yêu, nghe ông kể chuyện cổ tích. Tôi nhớ chuyện vua Thuấn (...). Lại nhớ chuyện vua Pi-e (...). Bên những bậc cải trang vĩ đại ấy muốn đi sâu vào cuộc sống của nhân dân, ngày nay còn có những ông hoàng, ông chúa, để tiện việc riêng và vì những lý do không cao thượng bằng, cũng vi hành đấy”. Rồi thoắt cái, lại chuyển sang châm biếm chính sách bảo hộ và khai hoá dân thuộc địa bản xứ bằng rượu cồn và thuốc phiện: “Tôi không được rõ ý đồ nhà “vi hành” của chúng ta ra sao, phải chăng là ngoài ý muốn biết dân Pháp, dưới quyền ngự trị của bạn ngài là A-lếch-Xăng - đệ nhất, có được sung sướng, có được quyền uống nhiều rượu và được hút nhiều thuốc phiện bằng dân An Nam, dưới quyền ngự trị của ngài hay không? Phải chăng ngài muốn (...) sau cuộc ngao du đem về chút no ấm mà đám dân bất hạnh của ngài tới nay hoàn toàn chẳng biết đến? Hay là, chán cảnh làm một ông vua to, bây giờ ngài lại muốn nếm thử cuộc đời của các cậu công tử bé?”. Hoặc vạch trần thủ đoạn ngầm theo dõi những người Việt nam yêu nước của bọn mật thám Pháp: “Có thể nói là các vị bám lấy đế giày tôi, dính chặt lấy tôi như hình với bóng. Và thật tình là các vị sẽ cuống cuồng cả lên nếu mất hút tôi dù chỉ trong năm phút! Cô thể nghĩ, làm sao mà không xúc động sâu xa được, khi được đối đãi như thế?”.Tất cả những “tiện ích” ấy đều được thể hiện bằng giọng điệu tâm tình của thư từ nên hiệu quả châm biếm lại càng rất sâu cay. Tóm lại, lối viết thư được sử dụng sáng tạo cùng với ngòi bút biến hoá linh hoạt, tài hoa đã khiến cho tác giả, trong khuôn khổ một chuyện ngắn rất ngắn, chỉ chừng hơn hai trang sách, đã cùng một lúc nói được nhiều chuyện, châm biếm, đả kích được nhiều đối tượng, từ nhiều phía, bằng nhiều giọng điệu khác nhau, tạo được sức hấp dẫn, lôi cuốn đối với người đọc.

5.Có thể coi “Vi hành” là tác phẩm đánh địch rất trúng và rất hiểm, một mẫu mực về sự kết hợp nhuần nhuyễn, hài hoà giữa nghệ thuật và chính trị trong một tác phẩm văn chương. Truyện cũng rất tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: ngắn gọn, hiện đại, hiệu quả và hết sức sâu sắc, thâm thuý.

Nguồn: Tạp chí Ngôn ngữ - Đời sống, số 12 (110) - 2004