Phát hiện cơ chế hoạt động của H5N1: Cách điều trị mới?

Tập trung nhiều trong họng

Các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu 18 bệnh nhân cúm gà đã tử vong để so sánh với bệnh cúm thông thường. Họ phát hiện ra rằng họng là nơi virus H5N1 tập trung với mật độ cao nhất trong khi virus cúm thông thường tập trung ở mũi. Điều này đã giúp cho việc lấy mẫu xét nghiệm chính xác hơn. Việc lấy mẫu bệnh phẩm không đúng vị trí sẽ dẫn đến tình trạng hoặc không phát hiện được bệnh hoặc phát hiện bệnh muộn.

Một phát hiện khác là virus H5N1 có khả năng nhân nhanh hơn rất nhiều so với virus cúm thông thường. Virus H5N1 còn tồn tại trong phân của bệnh nhân. Sau khi xâm nhập vào đường hô hấp chúng nhân nhanh và vào máu rồi đến hệ thống tiêu hóa. Ngược lại trong 8 bệnh nhân cúm thông thường được nghiên cứu thì không tìm thấy virus cúm trong máu cũng nhưtrong hệ thống tiêu hoá.

Nghiên cứu còn khám phá ra một cơchế giải thích được tại sao bệnh nhân bị nhiễm H5N1 bị tổn thương phổi nhanh chóng và dẫn đến tử vong. Đó chính là sự cảm ứng của các tế bào biểu mô phổi bị nhiễm H5N1 dẫn đến sự đáp ứng quá độ các cytokine tiền viêm (pro-inflamatory cytokines).

Cảm ứng sinh quá độ các cytokine và chemokine

Tại phòng thí nghiệm của bộ môn Vi sinh- Đại Học Hồng Kông, các nhà khoa học đã sử dụng các tế bào phế nang người và các tế bào biểu mô phế quản được nuôi cấy trong ống nghiệm để cho nhiễm virus H5N1 dòng A/H5N1/97, virus H5N1 dòng A/Vietnam/04, và virus H1N1. Sau đó, họ so sánh mức độ tế bào bị các virus trên cảm ứng sinh ra các cytokine và chemokine bằng kỹ thuật RT-PCR định lượng và ELISA. Kết quả cho thấy so với tế bào bị nhiễm H1N1 thì các tế bào bị nhiễm H5N1 cả dòng Hồng Kông lẫn dòng Việt Nam đều bị cảm ứng sinh các cytokine và chemokine nhưIP-10, ineterferon alpha, RANTES protein (regulated on activation, normal T cell expressed and secreted protein), và IL-6 mạnh hơn rất nhiều. Thậm chí các nhà khoa học còn ghi nhận là dòng H5N1 Việt Nam còn gây cảm ứng sinh IP-10 mạnh hơn dòng H5N1 Hồng Kông.

Các cytokine và chemokine trên là các protein rất cần thiết để cơthể có thể tạo ra các đáp ứng viêm và miễn dịch đặc hiệu chống lại nhiễm trùng. Nhưng sự cảm ứng sinh ra các chất này quá độ sẽ dẫn đến sự tàn phá nặng nề mô tại nơi nhiễm trùng, thậm chí có thể đến các mô xa hơn và hậu quả tất yếu sẽ là tử vong cho người bệnh.

Tiến sĩ, bác sĩ Trần Tịnh Hiền – phó giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới (TP HCM) nhận định: Từ kết quả nghiên cứu này, các nhà khoa học đã kết luận cơchế sinh bệnh chính dẫn đến tỷ lệ tử vong cao trên các bệnh nhân bị nhiễm H5N1 hiện nay chính là sự cảm ứng sinh quá độ các cytokine và chemokine trên các tế bào phế nang cũng nhưtrên các tế bào biểu mô của phế quản bị nhiễm H5N1 trên bệnh nhân. Biết được cơchế này, các nhà điều trị có thể có được một chiến lược điều trị mới giúp các bệnh nhân qua được cơn hiểm nghèo.

Theo TS Lê Văn Hùng - một nhà khoa học Việt kiều đang làm việc cho hãng Schering-Plough (Mỹ) thì các nhà điều trị có thể dùng các thuốc nhưRemicade hay Enbrel để giúp trung hòa sự phản ứng sinh ra quá độ cytokine và chemokine. Điều này có thể giúp nhu mô phổi và niêm mạc đường hô hấp đỡ bị tổn thương, hỗ trợ cho các biện pháp điều trị đặc hiệu (thuốc kháng virus Tamiflu) và không đặc hiệu khác.

GS Hoàng Thủy Nguyên:“Tôi chưa thể đưa ra nhận định gì”

P.V:Thưa giáo sư, từ trước đến nay, các nhà khoa học thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng cho rằng virus H5N1 tụ tập mức độ cao nhất là ở đâu, mũi hay họng bệnh nhân? Việc lấy dịch để xét nghiệm phát hiện virus được tiến hành nhưthế nào?

GS Hoàng Thủy Nguyên:Không riêng gì virus cúm, bất kể virus đường hô hấp nào bao giờ cũng có ở họng và mũi. Vì thế từ trước đến nay, để xét nghiệm tìm virus, người ta không chỉ lấy dịch ở mũi mà còn lấy ở họng nữa. Dịch mũi và dịch họng ăn thông với nhau, đã lấy thì lấy cả.

- Nhưng có thông tin cho rằng, đã có hiện tượng chỉ lấy dịch mũi làm xét nghiệm, do đó đã để lọt bệnh?

- Khi chưa có một báo cáo khoa học nghiêm túc, tôi chưa thể đưa ra nhận định nào cả vì không đủ dữ liệu. Họng và mũi không phải là một, nhưng dịch thì thông với nhau. Mọi sự bình luận ở đây, bất kể là thế nào đều rất ngây ngô.

- Thưa GS, theo quan điểm từ trước đến nay thì cơchế gây bệnh và phá hủy cơthể của H5N1 được xác định nhưthế nào?

- Bệnh cúm đã có từ hàng thế kỷ. Không riêng gì H5N1, đường đi của tất cả các loại virus đường hô hấp bao giờ cũng vào đường hô hấp trên (mũi, họng), sau đó đi xuống đường hô hấp dưới (phế quản và phổi).

- Có sự tự nhân lên của H5N1 và tồn tại của nó trong máu hay không?

- Bao giờ các virus khi xâm nhập cơthể cũng phải có chỗ lưu trú đầu tiên, sau đó nhân lên đến mức độ đủ thì mới vào máu. Máu đưa virus đi tới nhiều phủ tạng của cơthể. Đó là giai đoạn nhiễm virus huyết với biểu hiện sốt, xuất hiện những triệu chứng đầu tiên và sớm. Những người làm khoa học chúng tôi coi điều này là kinh điển, hoàn toàn không có gì mới. Ví dụ nhưvirus bại liệt. Nó vốn là virus đường ruột, vào cơthể bằng đường ăn uống, ở và nhân lên tại cổ họng, xuống đường tiêu hóa, sau mới vào máu gây sốt. Cuối cùng, virus theo máu tới hệ thống thần kinh trungương rồi gây liệt.

- Việc tìm ra con đường tấn công của virus có giúp gì chúng ta trong việc điều chế văcxin phòng bệnh hay không?

- Việc điều chế văcxin phụ thuộc phần lớn vào việc phân lập virus. Chúng ta đã làm được điều đó lâu rồi, và đã được thế giới công nhận. Tìm đường tấn công virus có ý nghĩa nhất định trong việc tìm thuốc điều trị.

- Xung quanh virus H5N1, chúng ta còn gì lấn cấn không, thưa giáo sư?

- Đó là chúng ta cần tìm ra thuốc điều trị tốt nhất, tốt hơn những thuốc mà thế giới hiện có. Người dân ta thích có loại thuốc, sáng uống chiều đã thấy nhẹ nhõm rồi. Ngoài ra, đây là một virus có tính chất cộng đồng nên việc phòng bệnh hết sức quan trọng. Hiện chúng ta đang trong quá trình nghiên cứu sản xuất văcxin: Viện đang đợi thủ tục nghiệm thu đề tài cấp Nhà nước về nghiên cứu văcxin H5N1 trong phòng thí nghiệm, sau đó lập hồ sơgửi Bộ Y tế xin phép thử nghiệm lâm sàng trên người.

- Chân thành cảmơn giáo sư.

Nguồn: KH&ĐS Số 76 Thứ Sáu 22/9/2006